Uddhava Geetha – Chapter 11
atha ēkādaśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ mē na vastutaḥ ।
guṇasya māyāmūlatvāt na mē mōkṣaḥ na bandhanam ॥ 1॥
śōkamōhau sukhaṃ duḥkhaṃ dēhāpattiḥ cha māyayā ।
svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī ॥ 2॥
vidyā avidyē mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām ।
mōkṣabandhakarī ādyē māyayā mē vinirmitē ॥ 3॥
ēkasya ēva mama aṃśasya jīvasya ēva mahāmatē ।
bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā cha tathā itaraḥ ॥ 4॥
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi tē ।
viruddhadharmiṇōḥ tāta sthitayōḥ ēkadharmiṇi ॥ 5॥
suparṇau ētau sadṛśau sakhāyau
yadṛchChayā ētau kṛtanīḍau cha vṛkṣē ।
ēkaḥ tayōḥ khādati pippalānnam
anyaḥ nirannaḥ api balēna bhūyān ॥ 6॥
ātmānaṃ anyaṃ cha saḥ vēda vidvān
apippalādaḥ na tu pippalādaḥ ।
yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ
vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ ॥ 7॥
dēhasthaḥ api na dēhasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ ।
adēhasthaḥ api dēhasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā ॥ 8॥
indriyaiḥ indriyārthēṣu guṇaiḥ api guṇēṣu cha ।
gṛhyamāṇēṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ ॥ 9॥
daivādhīnē śarīrē asmin guṇabhāvyēna karmaṇā ।
vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyatē ॥ 10॥
ēvaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjanē ।
darśanasparśanaghrāṇabhōjanaśravaṇādiṣu ॥ 11॥
na tathā badhyatē vidvān tatra tatra ādayan guṇān ।
prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ ॥ 12॥
vaiśāradyēkṣayā asaṅgaśitayā Chinnasaṃśayaḥ ।
pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartatē ॥ 13॥
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇēndriyamanōdhiyām ।
vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dēhasthaḥ api hi tat guṇaiḥ ॥ 14॥
yasya ātmā hiṃsyatē hiṃsryaiḥ yēna kiñchit yadṛchChayā ।
archyatē vā kvachit tatra na vyatikriyatē budhaḥ ॥ 15॥
na stuvīta na nindēta kurvataḥ sādhu asādhu vā ।
vadataḥ guṇadōṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ ॥ 16॥
na kuryāt na vadēt kiñchit na dhyāyēt sādhu asādhu vā ।
ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicharēt jaḍavat muniḥ ॥ 17॥
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt parē yadi ।
śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhēnuṃ iva rakṣataḥ ॥ 18॥
gāṃ dugdhadōhāṃ asatīṃ cha bhāryām
dēhaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ cha ।
vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācham
hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī ॥ 19॥
yasyāṃ na mē pāvanaṃ aṅga karma
sthitiudbhavaprāṇa nirōdhanaṃ asya ।
līlāvatārīpsitajanma vā syāt
bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ ॥ 20॥
ēvaṃ jijñāsayā apōhya nānātvabhramaṃ ātmani ।
upāramēta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvagē ॥ 21॥
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niśchalam ।
mayi sarvāṇi karmāṇi nirapēkṣaḥ samāchara ॥ 22॥
śraddhāluḥ mē kathāḥ śaṛṇvan subhadrā lōkapāvanīḥ ।
gāyan anusmaran karma janma cha abhinayan muhuḥ ॥ 23॥
madarthē dharmakāmārthān ācharan madapāśrayaḥ ।
labhatē niśchalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātanē ॥ 24॥
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā ।
saḥ vai mē darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindatē padam ॥ 25॥
uddhava uvācha ।
sādhuḥ tava uttamaślōka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabhō ।
bhaktiḥ tvayi upayujyēta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā ॥ 26॥
ētat mē puruṣādhyakṣa lōkādhyakṣa jagat prabhō ।
praṇatāya anuraktāya prapannāya cha kathyatām ॥ 27॥
tvaṃ brahma paramaṃ vyōma puruṣaḥ prakṛtēḥ paraḥ ।
avatīrṇaḥ asi bhagavan svēchChāupāttapṛthak vapuḥ ॥ 28॥
śrībhagavān uvācha ।
kṛpāluḥ akṛtadrōhaḥ titikṣuḥ sarvadēhinām ।
satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvōpakārakaḥ ॥ 29॥
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuchiḥ akiñchanaḥ ।
anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ ॥ 30॥
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ ।
amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ ॥ 31॥
ājñāya ēvaṃ guṇān dōṣānmayādiṣṭān api svakān ।
dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajēta saḥ sattamaḥ ॥ 32॥
jñātvā ajñātvā atha yē vai māṃ yāvān yaḥ cha asmi
yādṛśaḥ ।
bhajanti ananyabhāvēna tē mē bhaktatamāḥ matāḥ ॥ 33॥
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārchanam ।
paricharyā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam ॥ 34॥
matkathāśravaṇē śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava ।
sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyēna ātmanivēdanam ॥ 35॥
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumōdanam ।
gītatāṇḍavavāditragōṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ ॥ 36॥
yātrā balividhānaṃ cha sarvavārṣikaparvasu ।
vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam ॥ 37॥
mama archāsthāpanē śraddhā svataḥ saṃhatya cha udyamaḥ ।
udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi ॥ 38॥
sammārjana upalēpābhyāṃ sēkamaṇḍalavartanaiḥ ।
gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā ॥ 39॥
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam ।
api dīpāvalōkaṃ mē na upayuñjyāt nivēditam ॥ 40॥
yat yat iṣṭatamaṃ lōkē yat cha atipriyaṃ ātmanaḥ ।
tat tat nivēdayēt mahyaṃ tat ānantyāya kalpatē ॥ 41॥
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam ।
bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni mē ॥ 42॥
sūryē tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajēta mām ।
ātithyēna tu viprāgryaḥ gōṣvaṅga yavasādinā ॥ 43॥
vaiṣṇavē bandhusatkṛtyā hṛdi khē dhyānaniṣṭhayā ।
vāyau mukhyadhiyā tōyē dravyaiḥ tōyapuraskṛtaiḥ ॥ 44॥
sthaṇḍilē mantrahṛdayaiḥ bhōgaiḥ ātmānaṃ ātmani ।
kṣētrajñaṃ sarvabhūtēṣu samatvēna yajēta mām ॥ 45॥
dhiṣṇyēṣu ēṣu iti madrūpaṃ śaṅkhachakragadāmbujaiḥ ।
yuktaṃ chaturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan archēt samāhitaḥ ॥ 46॥
iṣṭāpūrtēna māṃ ēvaṃ yaḥ yajēta samāhitaḥ ।
labhatē mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusēvayā ॥ 47॥
prāyēṇa bhaktiyōgēna satsaṅgēna vinā uddhava ।
na upāyaḥ vidyatē sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham ॥ 48॥
atha ētat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana ।
sugōpyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ mē bhṛtyaḥ suhṛt sakhā ॥ 49॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
ēkādaśapūjāvidhānayōgō nāma ēkādaśō’dhyāyaḥ ॥ 11॥
atha dvādaśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
na rōdhayati māṃ yōgaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ ēva cha ।
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā ॥ 1॥
vratāni yajñaḥ Chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ ।
yathā avarundhē satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām ॥ 2॥
satsaṅgēna hi daitēyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ ।
gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ chāraṇaguhyakāḥ ॥ 3॥
vidyādharāḥ manuṣyēṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ ।
rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yugē anagha ॥ 4॥
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ ।
vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ cha atha vibhīṣaṇaḥ ॥ 5॥
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ ।
vyādhaḥ kubjā vrajē gōpyaḥ yajñapatnyaḥ tathā aparē ॥ 6॥
tē na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ ।
avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ ॥ 7॥
kēvalēna hi bhāvēna gōpyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ ।
yē anyē mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā ॥ 8॥
yaṃ na yōgēna sāṅkhyēna dānavratatapaḥ adhvaraiḥ ।
vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api ॥ 9॥
rāmēṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇītē
śvāphalkinā mayi anuraktachittāḥ ।
vigāḍhabhāvēna na mē viyōga
tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya ॥ 10॥
tāḥ tāḥ kṣapāḥ prēṣṭhatamēna nītāḥ
mayā ēva vṛndāvanagōcharēṇa ।
kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ
hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ ॥ 11॥
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha
dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam ।
yathā samādhau munayaḥ abdhitōyē
nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpē ॥ 12॥
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ ।
brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ ॥ 13॥
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya chōdanāṃ pratichōdanām ।
pravṛttaṃ cha nivṛttaṃ cha śrōtavyaṃ śrutaṃ ēva cha ॥ 14॥
māṃ ēkaṃ ēva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadēhinām ।
yāhi sarvātmabhāvēna mayā syāḥ hi akutōbhayaḥ ॥ 15॥
uddhavaḥ uvācha ।
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vāchaṃ tava yōgēśvara īśvara ।
na nivartataḥ ātmasthaḥ yēna bhrāmyati mē manaḥ ॥ 16॥
śrībhagavān uvācha ।
saḥ ēṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ
prāṇēna ghōṣēṇa guhāṃ praviṣṭaḥ ।
manōmayaṃ sūkṣmaṃ upētya rūpaṃ
mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ ॥ 17॥
yathā analaḥ khē anilabandhuḥ ūṣmā
balēna dāruṇyadhimathyamānaḥ ।
aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyatē
tathā ēva mē vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī ॥ 18॥
ēvaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ
ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ cha ।
saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ
sūtraṃ rajaḥ sattvatamōvikāraḥ ॥ 19॥
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayōniḥ
avyaktaḥ ēkaḥ vayasā saḥ ādyaḥ ।
viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā ēva bhāti
bījāni yōniṃ pratipadya yadvat ॥ 20॥
yasmin idaṃ prōtaṃ aśēṣaṃ ōtaṃ
paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ ।
yaḥ ēṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ
karmātmakaḥ puṣpaphalē prasūtē ॥ 21॥
dvē asya bījē śatamūlaḥ trinālaḥ
pañchaskandhaḥ pañcharasaprasūtiḥ ।
daśa ēkaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ
trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ ॥ 22॥
adanti cha ēkaṃ phalaṃ asya gṛdhrā
grāmēcharāḥ ēkaṃ araṇyavāsāḥ ।
haṃsāḥ yaḥ ēkaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ
māyāmayaṃ vēda saḥ vēda vēdam ॥ 23॥
ēvaṃ guru upāsanayā ēkabhaktyā
vidyākuṭhārēṇa śitēna dhīraḥ ।
vivṛśchya jīvāśayaṃ apramattaḥ
sampadya cha ātmānaṃ atha tyaja astram ॥ 24॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
dvādaśō’dhyāyaḥ ॥ 12॥
atha trayōdaśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddhēḥ na cha ātmanaḥ ।
sattvēna anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvēna cha ēva hi ॥ 1॥
sattvāt dharmaḥ bhavēt vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ ।
sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartatē ॥ 2॥
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ ।
āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhayē hatē ॥ 3॥
āgamaḥ apaḥ prajā dēśaḥ kālaḥ karma cha janma cha ।
dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ētē guṇahētavaḥ ॥ 4॥
tat tat sātvikaṃ ēva ēṣāṃ yat yat vṛddhāḥ prachakṣatē ।
nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upēkṣitam ॥ 5॥
sāttvikāni ēva sēvēta pumān sattvavivṛddhayē ।
tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apōhanam ॥ 6॥
vēṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam ।
ēvaṃ guṇavyatyayajaḥ dēhaḥ śāmyati tat kriyaḥ ॥ 7॥
uddhavaḥ uvācha ।
vidanti martyāḥ prāyēṇa viṣayān padaṃ āpadām ।
tathā api bhuñjatē kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat ॥ 8॥
śrībhagavān uvācha ।
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi ।
utsarpati rajaḥ ghōraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ ॥ 9॥
rajōyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ ।
tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmatēḥ ॥ 10॥
karōti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitēndriyaḥ ।
duḥkhōdarkāṇi sampaśyan rajōvēgavimōhitaḥ ॥ 11।
rajaḥ tamōbhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ ।
atandritaḥ manaḥ yuñjan dōṣadṛṣṭiḥ na sajjatē ॥ 12॥
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ ।
anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ ॥ 13॥
ētāvān yōgaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ ।
sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āvēśyatē yathā ॥ 14॥
uddhavaḥ uvācha ।
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yēna rūpēṇa kēśava ।
yōgaṃ ādiṣṭavān ētat rūpaṃ ichChāmi vēditum ॥ 15॥
śrībhagavān uvācha ।
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ ।
paprachChuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yōgasya aikāntikīṃ gatim ॥
16॥
sanaka ādayaḥ ūchuḥ ।
guṇēṣu āviśatē chētaḥ guṇāḥ chētasi cha prabhō ।
kathaṃ anyōnyasantyāgaḥ mumukṣōḥ atititīrṣōḥ ॥ 17॥
śrībhagavān uvācha ।
ēvaṃ pṛṣṭaḥ mahādēvaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ ।
dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ ॥ 18॥
saḥ māṃ achintayat dēvaḥ praśnapāratitīrṣayā ।
tasya ahaṃ haṃsarūpēṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā ॥ 19॥
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam ।
brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā paprachChuḥ kaḥ bhavān iti ॥ 20॥
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā ।
yat avōchaṃ ahaṃ tēbhyaḥ tat uddhava nibōdha mē ॥ 21॥
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ ।
kathaṃ ghaṭēta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā mē kaḥ āśrayaḥ ॥ 22॥
pañchātmakēṣu bhūtēṣu samānēṣu cha vastutaḥ ।
kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vāchārambhaḥ hi anarthakaḥ ॥ 23॥
manasā vachasā dṛṣṭyā gṛhyatē anyaiḥ api indriyaiḥ ।
ahaṃ ēva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā ॥ 24॥
guṇēṣu āviśatē chētaḥ guṇāḥ chētasi cha prajāḥ ।
jīvasya dēhaḥ ubhayaṃ guṇāḥ chētaḥ mat ātmanaḥ ॥ 25॥
guṇēṣu cha āviśat chittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasēvayā ।
guṇāḥ cha chittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajēt ॥ 26॥
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ cha guṇataḥ buddhivṛttayaḥ ।
tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvēna viniśchitaḥ ॥ 27॥
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ ।
mayi turyē sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇachētasām ॥ 28॥
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam ।
vidvān nirvidya saṃsārachintāṃ turyē sthitaḥ tyajēt ॥ 29॥
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivartēta yuktibhiḥ ।
jāgarti api svapan ajñaḥ svapnē jāgaraṇaṃ yathā ॥ 30॥
asattvāt ātmanaḥ anyēṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā ।
gatayaḥ hētavaḥ cha asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā ॥ 31॥
yō jāgarē bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān
bhuṅktē samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān ।
svapnē suṣuptaḥ upasaṃharatē saḥ ēkaḥ
smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ ॥ 32॥
ēvaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā
mat māyayā mayi kṛtā iti niśchitārthāḥ ।
sañChidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa
jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim ॥ 33॥
īkṣēta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam
dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilōlaṃ alātachakram ।
vijñānaṃ ēkaṃ urudhā iva vibhāti māyā
svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ ॥ 34॥
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ
tūṣṇīṃ bhavēt nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ ।
sandṛśyatē kva cha yadi idaṃ avastubuddhyā
tyaktaṃ bhramāya na bhavēt smṛtiḥ ānipātāt ॥ 35॥
dēhaṃ cha naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā
siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam ।
daivāt apētaṃ uta daivaśāt upētam
vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ ॥ 36॥
dēhaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ ēva sāsuḥ ।
taṃ aprapañchaṃ adhirūḍhasamādhiyōgaḥ
svāpnaṃ punaḥ na bhajatē pratibuddhavastuḥ ॥ 37॥
mayā ētat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayōgayōḥ ।
jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā ॥ 38॥
ahaṃ yōgasya sāṅkhyasya satyasyartasya tējasaḥ ।
parāyaṇaṃ dvijaśrēṣṭhāḥ śriyaḥ kīrtēḥ damasya cha ॥ 39॥
māṃ bhajanti guṇāḥ sarvē nirguṇaṃ nirapēkṣakam ।
suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ ॥ 40॥
iti mē Chinnasandēhāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ ।
sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ ॥ 41॥
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ ।
pratyēyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ paramēṣṭhinaḥ ॥ 42॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayōdaśō’dhyāyaḥ ॥ 13॥
atha chaturdaśō’dhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
vadanti kṛṣṇa śrēyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ ।
tēṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta ahō ēkamukhyatā ॥ 1॥
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyōgaḥ anapēkṣitaḥ ।
nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yēna tvayi āviśēt manaḥ ॥ 2॥
śrībhagavān uvācha ।
kālēna naṣṭā pralayē vāṇīyaṃ vēdasañjñitā ।
mayā ādau brahmaṇē prōktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ ॥ 3॥
tēna prōktā cha putrāya manavē pūrvajāya sā ।
tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ ॥ 4॥
tēbhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ dēvadānavaguhyakāḥ ।
manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharachāraṇāḥ ॥ 5॥
kindēvāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ ।
bahvyaḥ tēṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamōbhuvaḥ ॥ 6॥
yābhiḥ bhūtāni bhidyantē bhūtānāṃ matayaḥ tathā ।
yathāprakṛti sarvēṣāṃ chitrāḥ vāchaḥ sravanti hi ॥ 7॥
ēvaṃ prakṛtivaichitryāt bhidyantē matayaḥ nṛṇām ।
pāramparyēṇa kēṣāñchit pākhaṇḍamatayaḥ aparē ॥ 8॥
manmāyāmōhitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha ।
śrēyaḥ vadanti anēkāntaṃ yathākarma yathāruchi ॥ 9॥
dharmaṃ ēkē yaśaḥ cha anyē kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam ।
anyē vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhōjanam ।
kēchit yajñatapōdānaṃ vratāni niyama anyamān ॥ 10॥
ādi antavantaḥ ēva ēṣāṃ lōkāḥ karmavinirmitāḥ ।
duḥkha udarkāḥ tamōniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śucha arpitāḥ ॥
11॥
mayi arpita manaḥ sabhya nirapēkṣasya sarvataḥ ।
mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ॥
12॥
akiñchanasya dāntasya śāntasya samachētasaḥ ।
mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ ॥ 13॥
na pāramēṣṭhyaṃ na mahēndradhiṣṇyam
na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam ।
na yōgasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā
mayi arpita ātmā ichChati mat vinā anyat ॥ 14॥
na tathā mē priyatamaḥ ātmayōniḥ na śaṅkaraḥ ।
na cha saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na ēva ātmā cha yathā bhavān ॥ 15॥
nirapēkṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam ।
anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyēyēti aṅghrirēṇubhiḥ ॥ 16॥
niṣkiñchanā mayi anuraktachētasaḥ
śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ ।
kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat
tat nairapēkṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama ॥ 17॥
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitēndriyaḥ ।
prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyatē ॥ 18॥
yathā agniḥ susamṛddha archiḥ karōti ēdhāṃsi bhasmasāt ।
tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava ēnāṃsi kṛtsnaśaḥ ॥ 19॥
na sādhayati māṃ yōgaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava ।
na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā ॥ 20॥
bhaktyā ahaṃ ēkayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām ।
bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt ॥ 21॥
dharmaḥ satyadayā upētaḥ vidyā vā tapasānvitā ।
madbhktyāpētaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi ॥ 22॥
kathaṃ vinā rōmaharṣaṃ dravatā chētasā vinā ।
vinānanda aśrukalayā śudhyēt bhaktyā vināśayaḥ ॥ 23॥
vāk gadgadā dravatē yasya chittam
rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvachit cha ।
vilajjaḥ udgāyati nṛtyatē cha
madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti ॥ 24॥
yathā agninā hēma malaṃ jahāti
dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajatē cha rūpam ।
ātmā cha karmānuśayaṃ vidhūya
madbhaktiyōgēna bhajati athaḥ mām ॥ 25॥
yathā yathā ātmā parimṛjyatē asau
matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ ।
tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam
chakṣuḥ yathā ēva añjanasamprayuktam ॥ 26॥
viṣayān dhyāyataḥ chittaṃ viṣayēṣu viṣajjatē ।
māṃ anusmarataḥ chittaṃ mayi ēva pravilīyatē ॥ 27॥
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanōratham ।
hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam ॥ 28॥
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān ।
kṣēmē viviktaḥ āsīnaḥ chintayēt māṃ atandritaḥ ॥ 29॥
na tathā asya bhavēt klēśaḥ bandhaḥ cha anyaprasaṅgataḥ ।
yōṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ ॥ 30॥
uddhavaḥ uvācha ।
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam ।
dhyāyēt mumukṣuḥ ētat mē dhyānaṃ mē vaktuṃ arhasi ॥ 31॥
śrībhagavān uvācha ।
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham ।
hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ ॥ 32॥
prāṇasya śōdhayēt mārgaṃ pūrakumbhakarēchakaiḥ ।
viparyayēṇa api śanaiḥ abhyasēt nirjitēndriyaḥ ॥ 33॥
hṛdi avichChinnaṃ ōṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisōrṇavat ।
prāṇēna udīrya tatra atha punaḥ saṃvēśayēt svaram ॥ 34॥
ēvaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ ēva samabhyasēt ।
daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ॥35॥
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhōmukham ।
dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam ॥ 36॥
karṇikāyāṃ nyasēt sūryasōmāgnīn uttarōttaram ।
vahnimadhyē smarēt rūpaṃ mama ētat dhyānamaṅgalam ॥ 37॥
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghachāruchaturbhujam ।
suchārusundaragrīvaṃ sukapōlaṃ śuchismitam ॥ 38॥
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam ।
hēma ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīnikētanam ॥ 39॥
śaṅkha chakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam ।
nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam ॥ 40॥
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam ।
sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam ॥ 41॥
sukumāraṃ abhidhyāyēt sarvāṅgēṣu manaḥ dadhat ।
indriyāṇi indriyēbhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ ।
buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayēt mayi sarvataḥ ॥ 42॥
tat sarva vyāpakaṃ chittaṃ ākṛṣya ēkatra dhārayēt ।
na anyāni chintayēt bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayēt mukham ॥ 43॥
tatra labdhapadaṃ chittaṃ ākṛṣya vyōmni dhārayēt ।
tat cha tyaktvā madārōhaḥ na kiñchit api chintayēt ॥ 44॥
ēvaṃ samāhitamatiḥ māṃ ēva ātmānaṃ ātmani ।
vichaṣṭē mayi sarvātmat jyōtiḥ jyōtiṣi saṃyutam ॥ 45॥
dhyānēna itthaṃ sutīvrēṇa yuñjataḥ yōginaḥ manaḥ ।
saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ ॥ 46॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
bhaktirahasyāvadhāraṇayōgō nāma chaturdaśō’dhyāyaḥ ॥ 14॥
atha pañchadaśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
jitēndriyasya yuktasya jitaśvāsasya yōginaḥ
mayi dhārayataḥ chētaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ ॥ 1॥
uddhavaḥ uvācha ।
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ achyuta ।
kati vā siddhayaḥ brūhi yōgināṃ siddhidaḥ bhavān ॥ 2॥
śrībhagavān uvācha ।
siddhayaḥ aṣṭādaśa prōktā dhāraṇāyōgapāragaiḥ ।
tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ ēva guṇahētavaḥ ॥ 3॥
aṇimā mahimā mūrtēḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ ।
prākāmyaṃ śrutadṛṣṭēṣu śaktiprēraṇaṃ īśitā ॥ 4॥
guṇēṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati ।
ētāḥ mē siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ ॥ 5॥
anūrmimattvaṃ dēhē asmin dūraśravaṇadarśanam ।
manōjavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapravēśanam ॥ 6॥
svachChandamṛtyuḥ dēvānāṃ sahakrīḍānudarśanam ।
yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ ॥ 7॥
trikālajñatvaṃ advandvaṃ parachittādi abhijñatā ।
agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ ॥ 8॥
ētāḥ cha uddēśataḥ prōktā yōgadhāraṇasiddhayaḥ ।
yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibōdha mē ॥ 9॥
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayēt manaḥ ।
aṇimānaṃ avāpnōti tanmātra upāsakaḥ mama ॥ 10॥
mahati ātman mayi parē yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat ।
mahimānaṃ avāpnōti bhūtānāṃ cha pṛthak pṛthak ॥ 11॥
paramāṇumayē chittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan ।
kālasūkṣmātmatāṃ yōgī laghimānaṃ avāpnuyāt ॥ 12॥
dhārayan mayi ahantattvē manaḥ vaikārikē akhilam ।
sarvēndriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnōti manmanāḥ ॥ 13॥
mahati ātmani yaḥ sūtrē dhārayēt mayi mānasam ।
prākāmyaṃ pāramēṣṭhyaṃ mē vindatē avyaktajanmanaḥ ॥ 14॥
viṣṇau tryadhi īśvarē chittaṃ dhārayēt kālavigrahē ।
saḥ īśitvaṃ avāpnōti kṣētrakṣētrajñachōdanām ॥ 15॥
nārāyaṇē turīyākhyē bhagavat śabdaśabditē ।
manaḥ mayi ādadhat yōgī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt ॥ 16॥
nirguṇē brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ ।
paramānandaṃ āpnōti yatra kāmaḥ avasīyatē ॥ 17॥
śvētadīpapatau chittaṃ śuddhē dharmamayē mayi ।
dhārayan śvētatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ ॥ 18॥
mayi ākāśa ātmani prāṇē manasā ghōṣaṃ udvahan ।
tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vāchaḥ śruṇōti asau ॥ 19॥
chakṣuḥ tvaṣṭari saṃyōjya tvaṣṭāraṃ api chakṣuṣi ।
māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk ॥ 20॥
manaḥ mayi susaṃyōjya dēhaṃ tadanu vāyunā ।
maddhāraṇa anubhāvēna tatra ātmā yatra vai manaḥ ॥ 21॥
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati ।
tat tat bhavēt manōrūpaṃ madyōgabalaṃ āśrayaḥ ॥ 22॥
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayēt ।
piṇḍaṃ hitvā viśēt prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat ॥ 23॥
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu ।
ārōpya brahmarandhrēṇa brahma nītvā utsṛjēt tanum ॥ 24॥
vihariṣyan surākrīḍē matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayēt ।
vimānēna upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ ॥ 25॥
yathā saṅkalpayēt buddhyā yadā vā matparaḥ pumān ।
mayi satyē manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnutē ॥ 26॥
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān ।
kutaśchit na vihanyēta tasya cha ājñā yathā mama ॥ 27॥
madbhaktyā śuddhasattvasya yōginaḥ dhāraṇāvidaḥ ।
tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā ॥ 28॥
agni ādibhiḥ na hanyēta munēḥ yōgaṃ ayaṃ vapuḥ ।
madyōgaśrāntachittasya yādasāṃ udakaṃ yathā ॥ 29॥
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ ।
dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavēt aparājitaḥ ॥ 30॥
upāsakasya māṃ ēvaṃ yōgadhāraṇayā munēḥ ।
siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśēṣataḥ ॥ 31॥
jitēndriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ munēḥ ।
maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā ॥ 32॥
antarāyān vadanti ētāḥ yuñjataḥ yōgaṃ uttamam ।
mayā sampadyamānasya kālakṣēpaṇahētavaḥ ॥ 33॥
janma ōṣadhi tapō mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ ।
yōgēna āpnōti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yōgagatiṃ vrajēt ॥ 34॥
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hētuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ ।
ahaṃ yōgasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām ॥ 35॥
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadēhinām ।
yathā bhūtāni bhūtēṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā ॥ 36॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
siddhanirūpaṇayōgō nāma pañchadaśō’dhyāyaḥ ॥ 15॥
atha ṣōḍaśō’dhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam ।
sarvēṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ ॥ 1॥
uchchāvachēṣu bhūtēṣu durjñēyaṃ akṛta ātmabhiḥ ।
upāsatē tvāṃ bhagavan yāthātathyēna brāhmaṇāḥ ॥ 2॥
yēṣu yēṣu cha bhāvēṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ ।
upāsīnāḥ prapadyantē saṃsiddhiṃ tat vadasva mē ॥ 3॥
gūḍhaḥ charasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana ।
na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mōhitāni tē ॥ 4॥
yāḥ kāḥ cha bhūmau divi vai rasāyām
vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūtē ।
tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ tē
namāmi tē tīrtha pada aṅghripadmam ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha ।
ēvaṃ ētat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara ।
yuyutsunā vinaśanē sapatnaiḥ arjunēna vai ॥ 6॥
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahētukam ।
tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ ॥ 7॥
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā mē pratibōdhitaḥ ।
abhyabhāṣata māṃ ēvaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani ॥ 8॥
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ ।
ahaṃ sarvāṇi bhūtāni tēṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ ॥ 9॥
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham ।
guṇānāṃ cha api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ ॥ 10॥
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ cha mahān aham ।
sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ ॥ 11॥
hiraṇyagarbhaḥ vēdānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt ।
akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni Chandasāṃ aham ॥ 12॥
indraḥ ahaṃ sarvadēvānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ ।
ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalōhitaḥ ॥ 13॥
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ ।
dēvarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhēnuṣu ॥ 14॥
siddhēśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām ।
prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā ॥ 15॥
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asurēśvaram ।
sōmaṃ nakṣatra ōṣadhīnāṃ dhanēśaṃ yakṣarakṣasām ॥ 16॥
airāvataṃ gajēndrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum ।
tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ cha bhūpatim ॥ 17॥
uchchaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñchanam ।
yamaḥ saṃyamatāṃ cha ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ ॥ 18॥
nāgēndrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgēndraḥ śaṛṅgidaṃṣṭriṇām ।
āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha ॥ 19॥
tīrthānāṃ srōtasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham ।
āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām ॥ 20॥
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ mēruḥ gahanānāṃ himālayaḥ ।
vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ ōṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ ॥ 21॥
purōdhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ ।
skandaḥ ahaṃ sarvasēnānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ ॥ 22॥
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam ।
vāyu agni arka ambu vāk ātmā śuchīnāṃ api ahaṃ śuchiḥ ॥ 23॥
yōgānāṃ ātmasaṃrōdhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām ।
ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām ॥ 24॥
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ ।
nārāyaṇaḥ munīnāṃ cha kumāraḥ brahmachāriṇām ॥ 25॥
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣēmāṇāṃ abahiḥ matiḥ ।
guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham ॥ 26॥
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau ।
māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit ॥ 27॥
ahaṃ yugānāṃ cha kṛtaṃ dhīrāṇāṃ dēvalaḥ asitaḥ ।
dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān ॥ 28॥
vāsudēvaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavatēṣu aham ।
kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ ॥ 29॥
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakōśaḥ supēśasām ।
kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ॥
30॥
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ Chalagrahaḥ ।
titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham ॥ 31॥
ōjaḥ sahōbalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām ।
sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā ॥ 32॥
viśvāvasuḥ pūrvachittiḥ gandharva apsarasāṃ aham ।
bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ ॥ 33॥
apāṃ rasaḥ cha paramaḥ tējiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ ।
prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ ॥ 34॥
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ ।
bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ ॥ 35॥
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam ।
āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvēndriya indriyam ॥ 36॥
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyōtiḥ ahaṃ mahān ।
vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param ।
ahaṃ ētat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniśchayaḥ ॥ 37॥
mayā īśvarēṇa jīvēna guṇēna guṇinā vinā ।
sarvātmanā api sarvēṇa na bhāvaḥ vidyatē kvachit ॥ 38॥
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālēna kriyatē mayā ।
na tathā mē vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni kōṭiśaḥ ॥ 39॥
tējaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ ।
vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa mē aṃśakaḥ ॥ 40॥
ētāḥ tē kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣēpēṇa vibhūtayaḥ ।
manōvikārāḥ ēva ētē yathā vāchā abhidhīyatē ॥ 41॥
vāchaṃ yachCha manaḥ yachCha prāṇāni yachCha indriyāṇi cha ।
ātmānaṃ ātmanā yachCha na bhūyaḥ kalpasē adhvanē ॥ 42॥
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyachChan dhiyā yatiḥ ।
tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat ॥ 43॥
tasmāt manaḥ vachaḥ prāṇān niyachChēt mat parāyaṇaḥ ।
mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyatē ॥ 44॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
vibhūtiyōgō nāma ṣōḍaśō’dhyāyaḥ ॥ 16॥
atha saptadaśō’dhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ ।
varṇāśrama āchāravatāṃ sarvēṣāṃ dvipadāṃ api ॥ 1॥
yathā anuṣṭhīyamānēna tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavēt ।
svadharmēṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi ॥ 2॥
purā kila mahābāhō dharmaṃ paramakaṃ prabhō ।
yat tēna haṃsarūpēṇa brahmaṇē abhyāttha mādhava ॥ 3॥
saḥ idānīṃ sumahatā kālēna amitrakarśana ।
na prāyaḥ bhavitā martyalōkē prāk anuśāsitaḥ ॥ 4॥
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya achyuta tē bhuvi ।
sabhāyāṃ api vairiñchyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ ॥ 5॥
kartrā avitrā pravaktrā cha bhavatā madhusūdana ।
tyaktē mahītalē dēva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati ॥ 6॥
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ ।
yathā yasya vidhīyēta tathā varṇaya mē prabhō ॥ 7॥
śrīśukaḥ uvācha ।
itthaṃ svabhṛtyamukhyēna pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ ।
prītaḥ kṣēmāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān ॥ 8॥
śrībhagavān uvācha ।
dharmyaḥ ēṣa tava praśnaḥ naiḥśrēyasakaraḥ nṛṇām ।
varṇāśrama āchāravatāṃ taṃ uddhava nibōdha mē ॥ 9॥
ādau kṛtayugē varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ ।
kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ ॥ 10॥
vēdaḥ praṇavaḥ ēva agrē dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk ।
upāsatē tapōniṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ ॥ 11॥
trētāmukhē mahābhāga prāṇāt mē hṛdayāt trayī ।
vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ ॥ 12॥
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ ।
vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmāchāralakṣaṇāḥ ॥ 13॥
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacharyaṃ hṛdaḥ mama ।
vakṣaḥsthānāt vanē vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ ॥ 14॥
varṇānāṃ āśramāṇāṃ cha janmabhūmi anusāriṇīḥ ।
āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīchaiḥ nīcha uttama uttamāḥ ॥ 15॥
śamaḥ damaḥ tapaḥ śauchaṃ santōṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam ।
madbhaktiḥ cha dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 16॥
tējaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ ।
sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥
17॥
āstikyaṃ dānaniṣṭhā cha adambhaḥ brahmasēvanam ।
atuṣṭiḥ artha upachayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 18॥
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ dēvānāṃ cha api amāyayā ।
tatra labdhēna santōṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 19॥
aśauchaṃ anṛtaṃ stēyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ ।
kāmaḥ krōdhaḥ cha tarṣaḥ cha svabhāvaḥ antēvasāyinām ॥ 20॥
ahiṃsā satyaṃ astēyaṃ akāmakrōdhalōbhatā ।
bhūtapriyahitēhā cha dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ ॥ 21॥
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ ।
vasan gurukulē dāntaḥ brahma adhīyīta cha āhutaḥ ॥ 22॥
mēkhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn ।
jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat ॥ 23॥
snāna bhōjana hōmēṣu japa uchchārē cha vāgyataḥ ।
na chChindyāt nakha rōmāṇi kakṣa upasthagatāni api ॥ 24॥
rētaḥ na avarikēt jātu brahmavratadharaḥ svayam ।
avakīrṇē avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japēt ॥ 25॥
agni arka āchārya gō vipra guru vṛddha surān śuchiḥ ।
samāhitaḥ upāsīta sandhyē cha yatavāk japan ॥ 26॥
āchāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyēta karhichit ।
na martyabuddhi āsūyēta sarvadēvamayaḥ guruḥ ॥ 27॥
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivēdayēt ।
yat cha anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ ॥ 28॥
śuśrūṣamāṇaḥ āchāryaṃ sadā upāsīta nīchavat ।
yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūrē kṛtāñjaliḥ ॥ 29॥
ēvaṃvṛttaḥ gurukulē vasēt bhōgavivarjitaḥ ।
vidyā samāpyatē yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam ॥ 30॥
yadi asau Chandasāṃ lōkaṃ ārōkṣyan brahmaviṣṭapam ।
guravē vinyasēt dēhaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ ॥ 31॥
agnau gurau ātmani cha sarvabhūtēṣu māṃ param ।
apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarchasvī akalmaṣaḥ ॥ 32॥
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvēlana ādikam ।
prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajēt ॥ 33॥
śauchaṃ āchamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam ।
tīrthasēvā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ॥
34॥
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana।
madbhāvaḥ sarbabhūtēṣu manōvākkāya saṃyamaḥ ॥ 35॥
ēvaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan ।
madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ ॥ 36॥
atha anantaraṃ āvēkṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ ।
guravē dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumōditaḥ ॥ 37॥
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśēt pravrajēt vā dvija uttamaḥ ।
āśramāt āśramaṃ gachChēt na anyathā matparaḥ charēt ॥ 38॥
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahēt ajugupsitām ।
yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt ॥ 39॥
ijya adhyayana dānāni sarvēṣāṃ cha dvijanmanām ।
pratigrahaḥ adhyāpanaṃ cha brāhmaṇasya ēva yājanam ॥ 40॥
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tējōyaśōnudam ।
anyābhyāṃ ēva jīvēta śilaiḥ vā dōṣadṛk tayōḥ ॥ 41॥
brāhmaṇasya hi dēhaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyatē ।
kṛchChrāya tapasē cha iha prētya anantasukhāya cha ॥ 42॥
śilōñChavṛttyā parituṣṭachittaḥ
dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ ।
mayi arpitātmā gṛhaḥ ēva tiṣṭhan
na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim ॥ 43॥
samuddharanti yē vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam ।
tān uddhariṣyē na chirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt ॥ 44॥
sarvāḥ samuddharēt rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ ।
ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān ॥ 45॥
ēvaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānēna arkavachasā ।
vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indrēṇa saha mōdatē ॥ 46॥
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ ēva āpadaṃ tarēt ।
khaḍgēna vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañchana ॥ 47॥
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvēt mṛgayayā āpadi ।
charēt vā viprarūpēṇa na śvavṛttyā kathañchana ॥ 48॥
śūdravṛttiṃ bhajēt vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām ।
kṛchChrāt muktaḥ na garhyēṇa vṛttiṃ lipsēta karmaṇā ॥ 49॥
vēda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam ।
dēvarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajēt ॥ 50॥
yadṛchChayā upapannēna śuklēna upārjitēna vā ।
dhanēna apīḍayan bhṛtyān nyāyēna ēva āharēt kratūn ॥ 51॥
kuṭumbēṣu na sajjēta na pramādyēt kuṭumbi api ।
vipaśchit naśvaraṃ paśyēt adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat ॥ 52॥
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ ।
anudēhaṃ viyanti ētē svapnaḥ nidrānugaḥ yathā ॥ 53॥
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛhēṣu atithivat vasan ।
na gṛhaiḥ anubadhyēta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ ॥ 54॥
karmabhiḥ gṛhaṃ ēdhīyaiḥ iṣṭvā māṃ ēva bhaktimān ।
tiṣṭhēt vanaṃ vā upaviśēt prajāvān vā parivrajēt ॥ 55॥
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gēhē putra vittaiṣaṇa āturaḥ ।
straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyatē ॥ 56॥
ahō mē pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ ।
anāthāḥ māṃ ṛtē dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ ॥ 57॥
ēvaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam ।
atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśatē tamaḥ ॥ 58॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
brahmacharyagṛhasthakarmadharmanirūpaṇē saptadaśō’dhyāyaḥ ॥
17॥
atha aṣṭādaśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
vanaṃ vivikṣuḥ putrēṣu bhāryāṃ nyasya saha ēva vā ।
vanaḥ ēva vasēt śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ ॥ 1॥
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ mēdhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayēt ।
vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni cha ॥ 2॥
kēśarōmanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ ।
na dhāvēt apsu majjēta trikālaṃ sthaṇḍilēśayaḥ ॥ 3॥
grīṣmē tapyēta pañchāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jalē ।
ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ ēvaṃvṛttaḥ tapaścharēt ॥ 4॥
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā ।
ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ ēva vā ॥ 5॥
svayaṃ sañchinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam ।
dēśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam ॥ 6॥
vanyaiḥ charupurōḍāśaiḥ nirvapēt kālachōditān ।
na tu śrautēna paśunā māṃ yajēta vanāśramī ॥ 7॥
agnihōtraṃ cha darśaḥ cha pūrṇamāsaḥ cha pūrvavat ।
chāturmāsyāni cha munēḥ āmnātāni cha naigamaiḥ ॥ 8॥
ēvaṃ chīrṇēna tapasā muniḥ dhamanisantataḥ ।
māṃ tapōmayaṃ ārādhya ṛṣilōkāt upaiti mām ॥ 9॥
yaḥ tu ētat kṛchChrataḥ chīrṇaṃ tapaḥ niḥśrēyasaṃ mahat ।
kāmāya alpīyasē yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ ॥ 10॥
yadā asau niyamē akalpaḥ jarayā jātavēpathuḥ ।
ātmani agnīn samārōpya machchittaḥ agniṃ samāviśēt ॥ 11॥
yadā karmavipākēṣu lōkēṣu niraya ātmasu ।
virāgaḥ jāyatē samyak nyasta agniḥ pravrajēt tataḥ ॥ 12॥
iṣṭvā yathā upadēśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvijē ।
agnīn svaprāṇaḥ āvēśya nirapēkṣaḥ parivrajēt ॥ 13॥
viprasya vai sannyasataḥ dēvāḥ dārādirūpiṇaḥ ।
vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param ॥ 14॥
bibhṛyāt chēt muniḥ vāsaḥ kaupīna āchChādanaṃ param ।
tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñchit anāpadi ॥ 15॥
dṛṣṭipūtaṃ nyasēt pādaṃ vastrapūtaṃ pibēt jalam ।
satyapūtāṃ vadēt vāchaṃ manaḥpūtaṃ samācharēt ॥ 16॥
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk dēha chētasām ।
nahi ētē yasya santi aṅgaḥ vēṇubhiḥ na bhavēt yatiḥ ॥ 17॥
bhikṣāṃ chatuṣu varṇēṣu vigarhyān varjayan charēt ।
saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyēt labdhēna tāvatā ॥ 18॥
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ ।
vibhajya pāvitaṃ śēṣaṃ bhuñjīta aśēṣaṃ āhṛtam ॥ 19॥
ēkaḥ charēt mahīṃ ētāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatēndriyaḥ ।
ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ ॥ 20॥
viviktakṣēmaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ ।
ātmānaṃ chintayēt ēkaṃ abhēdēna mayā muniḥ ॥ 21॥
anvīkṣēta ātmanaḥ bandhaṃ mōkṣaṃ cha jñānaniṣṭhayā ।
bandhaḥ indriyavikṣēpaḥ mōkṣaḥ ēṣāṃ cha saṃyamaḥ ॥ 22॥
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvēna charēt muniḥ ।
viraktaḥ kṣullakāmēbhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat ॥ 23॥
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan charēt ।
puṇyadēśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm ॥ 24॥
vānaprastha āśrama padēṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācharēt ।
saṃsidhyatyāśvasammōhaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā ॥ 25॥
na ētat vastutayā paśyēt dṛśyamānaṃ vinaśyati ।
asaktachittaḥ viramēt iha amutra chikīrṣitāt ॥ 26॥
yat ētat ātmani jagat manōvākprāṇasaṃhatam ।
sarvaṃ māyā iti tarkēṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smarēt ॥ 27॥
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapēkṣakaḥ ।
saliṅgān āśramāṃ tyaktvā charēt avidhigōcharaḥ ॥ 28॥
budhaḥ bālakavat krīḍēt kuśalaḥ jaḍavat charēt ।
vadēt unmattavat vidvān gōcharyāṃ naigamaḥ charēt ॥ 29॥
vēdavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ ।
śuṣkavādavivādē na kañchit pakṣaṃ samāśrayēt ॥ 30॥
na udvijēta janāt dhīraḥ janaṃ cha udvējayēt na tu ।
ativādān titikṣēta na avamanyēta kañchana ।
dēhaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kēnachit ॥ 31॥
ēkaḥ ēva paraḥ hi ātmā bhūtēṣu ātmani avasthitaḥ ।
yathā induḥ udapātrēṣu bhūtāni ēkātmakāni cha ॥ 32॥
alabdhvā na viṣīdēta kālē kālē aśanaṃ kvachit ।
labdhvā na hṛṣyēt dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam ॥ 33॥
āhārārthaṃ samīhēta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam ।
tattvaṃ vimṛśyatē tēna tat vijñāya vimuchyatē ॥ 34॥
yat ṛchChayā upapannāt annaṃ adyāt śrēṣṭhaṃ uta aparam ।
tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajēt muniḥ ॥ 35॥
śauchaṃ āchamanaṃ snānaṃ na tu chōdanayā charēt ।
anyān cha niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ ॥ 36॥
nahi tasya vikalpākhyā yā cha madvīkṣayā hatā ।
ādēhāntāt kvachit khyātiḥ tataḥ sampadyatē mayā ॥ 37॥
duḥkha udarkēṣu kāmēṣu jātanirvēdaḥ ātmavān ।
ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajēt ॥ 38॥
tāvat paricharēt bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ ।
yāvat brahma vijānīyāt māṃ ēva guruṃ ādṛtaḥ ॥ 39॥
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ prachaṇḍa indriya sārathiḥ ।
jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati ॥ 40॥
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnutē māṃ cha dharmahā ।
avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt cha vihīyatē ॥ 41॥
bhikṣōḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ ।
gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya āchāryasēvanam ॥ 42॥
brahmacharyaṃ tapaḥ śauchaṃ santōṣaḥ bhūtasauhṛdam ।
gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarvēṣāṃ madupāsanam ॥ 43॥
iti māṃ yaḥ svadharmēṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk ।
sarvabhūtēṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindatē achirāt ॥ 44॥
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalōkamahēśvaram ।
sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ ॥ 45॥
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ ।
jñāna vijñāna sampannaḥ na chirāt samupaiti mām ॥ 46॥
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ ēṣaḥ āchāralakṣaṇaḥ ।
saḥ ēva madbhaktiyutaḥ niḥśrēyasakaraḥ paraḥ ॥ 47॥
ētat tē abhihitaṃ sādhō bhavān pṛchChati yat cha mām ।
yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param ॥ 48॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśō’dhyāyaḥ ॥ 18॥
atha ēkōnaviṃśaḥ adhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ ।
māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ cha mayi sannyasēt ॥ 1॥
jñāninaḥ tu ahaṃ ēva iṣṭaḥ svārthaḥ hētuḥ cha sammataḥ ।
svargaḥ cha ēva apavargaḥ cha na anyaḥ arthaḥ madṛtē priyaḥ ॥ 2॥
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śrēṣṭhaṃ viduḥ mama ।
jñānī priyatamaḥ ataḥ mē jñānēna asau bibharti mām ॥ 3॥
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi cha ।
na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā ॥ 4॥
tasmāt jñānēna sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava ।
jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ ॥ 5॥
jñānavijñānayajñēna māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani ।
sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman॥ 6॥
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ
māyāntarā āpatati na ādi apavargayōḥ yat ।
janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ
ādi antayōḥ yat asataḥ asti tat ēva madhyē ॥ 7॥
uddhavaḥ uvācha ।
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā ētat
vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam ।
ākhyāhi viśvēśvara viśvamūrtē
tvat bhaktiyōgaṃ cha mahat vimṛgyam ॥ 8॥
tāpatrayēṇa abhihatasya ghōrē
santapyamānasya bhavādhvanīśa ।
paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri
dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt ॥ 9॥
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bilē asmin
kālāhinā kṣudrasukhōḥ utarṣam ।
samuddhara ēnaṃ kṛpayā apavargyaiḥ
vachōbhiḥ āsiñcha mahānubhāva ॥ 10॥
śrībhagavān uvācha ।
itthaṃ ētat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam ।
ajātaśatruḥ paprachCha sarvēṣāṃ naḥ anuśruṇvatām ॥ 11॥
nivṛttē bhāratē yuddhē suhṛt nidhanavihvalaḥ ।
śrutvā dharmān bahūn paśchāt mōkṣadharmān apṛchChata ॥
12॥
tān ahaṃ tē abhidhāsyāmi dēvavratamukhāt śrutān ।
jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān ॥ 13॥
nava ēkādaśa pañcha trīn bhāvān bhūtēṣu yēna vai ।
īkṣēta atha ēkaṃ api ēṣu tat jñānaṃ mama niśchitam ॥ 14॥
ētat ēva hi vijñānaṃ na tathā ēkēna yēna yat ।
sthiti utpatti api ayān paśyēt bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ॥
15॥
ādau antē cha madhyē cha sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt ।
punaḥ tat pratisaṅkrāmē yat śiṣyēta tat ēva sat ॥ 16॥
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ chatuṣṭayam ।
pramāṇēṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyatē ॥ 17॥
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñchāt amaṅgalam ।
vipaśchit naśvaraṃ paśyēt adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat ॥ 18॥
bhaktiyōgaḥ purā ēva uktaḥ prīyamāṇāya tē anagha ।
punaḥ cha kathayiṣyāmi madbhaktēḥ kāraṇaṃ param ॥ 19॥
śraddhā amṛtakathāyāṃ mē śaśvat mat anukīrtanam ।
pariniṣṭhā cha pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama ॥ 20॥
ādaraḥ paricharyāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam ।
madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūtēṣu manmatiḥ ॥ 21॥
madarthēṣu aṅgachēṣṭā cha vachasā madguṇēraṇam ।
mayyarpaṇaṃ cha manasaḥ sarvakāmavivarjanam ॥ 22॥
madarthē artha parityāgaḥ bhōgasya cha sukhasya cha ।
iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ ॥ 23॥
ēvaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivēdinām ।
mayi sañjāyatē bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyatē ॥ 24॥
yadā ātmani arpitaṃ chittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam ।
dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ cha abhipadyatē ॥ 25॥
yat arpitaṃ tat vikalpē indriyaiḥ paridhāvati ।
rajasvalaṃ cha āsan niṣṭhaṃ chittaṃ viddhi viparyayam ॥ 26॥
dharmaḥ madbhaktikṛt prōktaḥ jñānaṃ cha ēkātmyadarśanam ।
guṇēṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ cha aṇiṃ ādayaḥ ॥ 27॥
uddhavaḥ uvācha ।
yamaḥ katividhaḥ prōktaḥ niyamaḥ vā arikarśana ।
kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabhō ॥ 28॥
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ uchyatē ।
kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ chēṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā cha dakṣiṇā ॥
29॥
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ cha kēśava ।
kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ēva cha ॥
30॥
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ cha mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ cha kaḥ ।
kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham ॥ 31॥
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ ।
ētān praśnān mama brūhi viparītān cha satpatē ॥ 32॥
śrībhagavān uvācha ।
ahiṃsā satyaṃ astēyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañchayaḥ ।
āstikyaṃ brahmacharyaṃ cha maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam ॥
33।
śauchaṃ japaḥ tapaḥ hōmaḥ śraddhā ātithyaṃ mat archanam ।
tīrthāṭanaṃ parārthēhā tuṣṭiḥ āchāryasēvanam ॥ 34॥
ētē yamāḥ saniyamāḥ ubhayōḥ dvādaśa smṛtāḥ ।
puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi ॥ 35॥
śamaḥ mat niṣṭhatā buddhēḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ ।
titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ ॥ 36॥
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam ।
svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ cha samadarśanam ॥ 37॥
ṛtaṃ cha sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā ।
karmasvasaṅgamaḥ śauchaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ uchyatē ॥ 38॥
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ ।
dakṣiṇā jñānasandēśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam ॥ 39॥
bhagaḥ mē aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ ।
vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu ॥ 40॥
śrīḥ guṇāḥ nairapēkṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ ।
duḥkhaṃ kāmasukha apēkṣā paṇḍitaḥ bandhamōkṣavit ॥ 41॥
mūrkhaḥ dēha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ ।
utpathaḥ chittavikṣēpaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ ॥ 42॥
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhē ।
gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ uchyatē ॥ 43॥
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitēndriyaḥ ।
guṇēṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ ॥ 44॥
ētaḥ uddhava tē praśnāḥ sarvē sādhu nirūpitāḥ ।
kiṃ varṇitēna bahunā lakṣaṇaṃ guṇadōṣayōḥ ।
guṇadōṣa dṛśiḥ dōṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ ॥ 45॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavadudhavasaṃvādē
ēkōnaviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 19॥
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
vidhiḥ cha pratiṣēdhaḥ cha nigamaḥ hi īśvarasya tē ।
avēkṣatē aravindākṣa guṇaṃ dōṣaṃ cha karmaṇām ॥ 1॥
varṇāśrama vikalpaṃ cha pratilōma anulōmajam ।
dravya dēśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ ēva cha ॥ 2॥
guṇa dōṣa bhidā dṛṣṭiṃ antarēṇa vachaḥ tava ।
niḥśrēyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣēdha vidhi lakṣaṇam ॥ 3॥
pitṛdēvamanuṣyāṇāṃ vēdaḥ chakṣuḥ tava īśvara ।
śrēyaḥ tu anupalabdhē arthē sādhyasādhanayōḥ api ॥ 4॥
guṇadōṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt tē na hi svataḥ ।
nigamēna apavādaḥ cha bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha ।
yōgāḥ trayaḥ mayā prōktā nṝṇāṃ śrēyōvidhitsayā ।
jñānaṃ karma cha bhaktiḥ cha na upāyaḥ anyaḥ asti kutrachit ॥
6॥
nirviṇṇānāṃ jñānayōgaḥ nyāsināṃ iha karmasu ।
tēṣu anirviṇṇachittānāṃ karmayōgaḥ ti kāminām ॥ 7॥
yadṛchChayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān ।
na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyōgaḥ asya siddhidaḥ ॥ 8॥
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyēta yāvatā ।
mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyatē ॥ 9॥
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava ।
na yāti svarganarakau yadi anyatra samācharēt ॥ 10॥
asmin lōkē vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuchiḥ ।
jñānaṃ viśuddhaṃ āpnōti madbhaktiṃ vā yadṛchChayā ॥ 11॥
svargiṇaḥ api ētaṃ ichChanti lōkaṃ nirayiṇaḥ tathā ।
sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam ॥ 12॥
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣēt nārakīṃ vā vichakṣaṇaḥ ।
na imaṃ lōkaṃ cha kāṅkṣēta dēha āvēśāt pramādyati ॥ 13॥
ētat vidvān purā mṛtyōḥ abhavāya ghaṭēta saḥ ।
apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam ॥ 14॥
Chidyamānaṃ yamaiḥ ētaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim ।
khagaḥ svakētaṃ utsṛjya kṣēmaṃ yāti hi alampaṭaḥ ॥ 15॥
ahōrātraiḥ Chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavēpathuḥ ।
muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati ॥ 16॥
nṛdēhaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham
plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram ।
mayā anukūlēna nabhasvatēritam
pumān bhavābdhiṃ na tarēt saḥ ātmahā ॥ 17॥
yadā ārambhēṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatēndriyaḥ ।
abhyāsēna ātmanaḥ yōgī dhārayēt achalaṃ manaḥ ॥ 18॥
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam ।
atandritaḥ anurōdhēna mārgēṇa ātmavaśaṃ nayēt ॥ 19॥
manōgatiṃ na visṛjēt jitaprāṇaḥ jitēndriyaḥ ।
sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayēt ॥ 20॥
ēṣaḥ vai paramaḥ yōgaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ ।
hṛdayajñatvaṃ anvichChan damyasya ēva arvataḥ muhuḥ ॥ 21॥
sāṅkhyēna sarvabhāvānāṃ pratilōma anulōmataḥ ।
bhava api ayau anudhyayēt manaḥ yāvat prasīdati ॥ 22॥
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavēdinaḥ ।
manaḥ tyajati daurātmyaṃ chintitasya anuchintayā ॥ 23॥
yama ādibhiḥ yōgapathaiḥ ānvīkṣikyā cha vidyayā ।
mama archōpāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yōgyaṃ smarēt manaḥ ॥ 24॥
yadi kuryāt pramādēna yōgī karma vigarhitam ।
yōgēna ēva dahēt aṃhaḥ na anyat tatra kadāchana ॥ 25॥
svē svē adhikārē yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ ।
karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anēna niyamaḥ kṛtaḥ ।
guṇadōṣavidhānēna saṅgānāṃ tyājanēchChayā ॥ 26॥
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu ।
vēda duḥkhātmakān kāmān parityāgē api anīśvaraḥ ॥ 27॥
tataḥ bhajēta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniśchayaḥ ।
juṣamāṇaḥ cha tān kāmān duḥkha udarkān cha garhayan ॥ 28॥
prōktēna bhaktiyōgēna bhajataḥ mā asakṛt munēḥ ।
kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarvē mayi hṛdi sthitē ॥ 29॥
bhidyatē hṛdayagranthiḥ Chidyantē sarvasaṃśayāḥ ।
kṣīyantē cha asya karmāṇi mayi dṛṣṭē akhila ātmani ॥ 30॥
tasmāt madbhaktiyuktasya yōginaḥ vai mat ātmanaḥ ।
na jñānaṃ na cha vairāgyaṃ prāyaḥ śrēyaḥ bhavēt iha ॥ 31॥
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ cha yat ।
yōgēna dānadharmēṇa śrēyōbhiḥ itaraiḥ api ॥ 32॥
sarvaṃ madbhaktiyōgēna madbhaktaḥ labhatē añjasā ।
svarga apavargaṃ mat dhāma kathañchit yadi vāñChati ॥ 33॥
na kiñchit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ēkāntinaḥ mama ।
vāñChati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam ॥ 34॥
nairapēkṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśrēyasaṃ analpakam ।
tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapēkṣasya mē bhavēt ॥ 35॥
na mayi ēkāntabhaktānāṃ guṇadōṣa udbhavāḥ guṇāḥ ।
sādhūnāṃ samachittānāṃ buddhēḥ paraṃ upēyuṣām ॥ 36॥
ēvaṃ ētat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti mē pathaḥ ।
kṣēmaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ ॥ 37॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē
vēdatrayīvibhāgayōgō nāma viṃśō’dhyāyaḥ ॥ 20॥
atha ēkaviṃśaḥ adhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
yaḥ ētān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān ।
kṣudrān kāmān chalaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti tē ॥ 1॥
svē svē adhikārē yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ ।
viparyayaḥ tu dōṣaḥ syāt ubhayōḥ ēṣaḥ niśchayaḥ ॥ 2॥
śuddhi aśuddhī vidhīyētē samānēṣu api vastuṣu ।
dravyasya vichikitsārthaṃ guṇadōṣau śubha aśubhau ॥ 3॥
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti cha anagha ।
darśitaḥ ayaṃ mayā āchāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram ॥ 4॥
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañcha dhātavaḥ ।
ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ ॥ 5॥
vēdēna nāmarūpāṇi viṣamāṇi samēṣu api ।
dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ ētēṣāṃ svārthasiddhayē ॥ 6॥
dēśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama ।
guṇadōṣau vidhīyētē niyamārthaṃ hi karmaṇām ॥ 7॥
akṛṣṇasāraḥ dēśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuchiḥ bhavēt ।
kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛtēriṇam ॥ 8॥
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ ēva vā ।
yataḥ nivartatē karma saḥ dōṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ ॥ 9॥
dravyasya śuddhi aśuddhī cha dravyēṇa vachanēna cha ।
saṃskārēṇa atha kālēna mahattva alpatayā athavā ॥ 10॥
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā cha yat ātmanē ।
aghaṃ kurvanti hi yathā dēśa avasthā anusārataḥ ॥ 11॥
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa charmaṇām ।
kāla vāyu agni mṛttōyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ ॥ 12॥
amēdhyaliptaṃ yat yēna gandhaṃ lēpaṃ vyapōhati ।
bhajatē prakṛtiṃ tasya tat śauchaṃ tāvat iṣyatē ॥ 13॥
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ ।
mat smṛtyā cha ātmanaḥ śauchaṃ śuddhaḥ karma ācharēt dvijaḥ ॥ 14॥
mantrasya cha parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam ।
dharmaḥ sampadyatē ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ ॥ 15॥
kvachit guṇaḥ api dōṣaḥ syāt dōṣaḥ api vidhinā guṇaḥ ।
guṇadōṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ ēva bādhatē ॥ 16॥
samānakarma ācharaṇaṃ patitānāṃ na pātakam ।
autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ ॥ 17॥
yataḥ yataḥ nivartēta vimuchyēta tataḥ tataḥ ।
ēṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣēmaḥ śōkamōhabhaya apahaḥ ॥ 18॥
viṣayēṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavēt ।
saṅgāt tatra bhavēt kāmaḥ kāmāt ēva kaliḥ nṝṇām ॥ 19॥
kalēḥ durviṣahaḥ krōdhaḥ tamaḥ taṃ anuvartatē ।
tamasā grasyatē puṃsaḥ chētanā vyāpinī drutam ॥ 20॥
tayā virahitaḥ sādhō jantuḥ śūnyāya kalpatē ।
tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrchChitasya mṛtasya cha ॥ 21॥
viṣayābhinivēśēna na ātmānaṃ vēda na aparam ।
vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan ॥ 22॥
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śrēyaḥ rōchanaṃ param ।
śrēyōvivakṣayā prōktaṃ yathā bhaiṣajyarōchanam ॥ 23॥
utpatti ēva hi kāmēṣu prāṇēṣu svajanēṣu cha ।
āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahētuṣu ॥ 24॥
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani ।
kathaṃ yuñjyāt punaḥ tēṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ ॥ 25॥
ēvaṃ vyavasitaṃ kēchit avijñāya kubuddhayaḥ ।
phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vēdajñāḥ vadanti hi ॥ 26॥
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpēṣu phalabuddhayaḥ ।
agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lōkaṃ na vindanti tē ॥ 27॥
na tē māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ ।
ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhārachakṣuṣaḥ ॥ 28॥
tē mē mataṃ avijñāya parōkṣaṃ viṣayātmakāḥ ।
hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ ēva na chōdanā ॥ 29॥
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhēchChayā ।
yajantē dēvatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ ॥ 30॥
svapn upamaṃ amuṃ lōkaṃ asantaṃ śravaṇapriyam ।
āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik ॥ 31॥
rajaḥsattvatamōniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamōjuṣaḥ ।
upāsataḥ indramukhyān dēvādīn na tathā ēva mām ॥ 32॥
iṣṭvā iha dēvatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahē divi ।
tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ ॥ 33॥
ēvaṃ puṣpitayā vāchā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām ।
māninān cha atistabdhānāṃ madvārtā api na rōchatē ॥ 34॥
vēdāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ imē ।
parōkṣavādāḥ ṛṣayaḥ parōkṣaṃ mama cha priyam ॥ 35॥
śabdabrahma sudurbōdhaṃ prāṇa indriya manōmayam ।
anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat ॥ 36॥
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā ।
bhūtēṣu ghōṣarūpēṇa bisēṣu ūrṇa iva lakṣyatē ॥ 37॥
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamatē mukhāt ।
ākāśāt ghōṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā ॥ 38॥
Chandōmayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ ।
ōṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ॥
39॥
vichitrabhāṣāvitatāṃ Chandōbhiḥ chatura uttaraiḥ ।
anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipatē svayam ॥ 40॥
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup cha bṛhatī paṅktiḥ ēva cha ।
triṣṭup jagatī atichChandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ ॥ 41॥
kiṃ vidhattē kiṃ āchaṣṭē kiṃ anūdya vikalpayēt ।
iti asyāḥ hṛdayaṃ lōkē na anyaḥ mat vēda kaśchana ॥42॥
māṃ vidhattē abhidhattē māṃ vikalpya apōhyatē tu aham ।
ētāvān sarvavēdārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām ।
māyāmātraṃ anūdya antē pratiṣidhya prasīdati ॥ 43॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavadddhavasaṃvādē
vēdatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ēkaviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 21॥
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
kati tattvāni viśvēśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabhō ।
nava ēkādaśa pañcha trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma ॥ 1॥
kēchit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ aparē pañchaviṃśatim ।
sapta ēkē nava ṣaṭ kēchit chatvāri ēkādaśa aparē ।
kēchit saptadaśa prāhuḥ ṣōḍaśa ēkē trayōdaśa ॥ 2॥
ētāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā ।
gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi ॥ 3॥
śrībhagavān uvācha ।
yuktaṃ cha santi sarvatra bhāṣantē brāhmaṇāḥ yathā ।
māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam ॥ 4॥
na ētat ēvaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vachmi tat tathā ।
ēvaṃ vivadatāṃ hētuṃ śaktayaḥ mē duratyayāḥ ॥ 5॥
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam ।
prāptē śamadamē api ēti vādastamanu śāmyati ॥ 6॥
parasparān anupravēśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha ।
paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam ॥ 7॥
ēkasmin api dṛśyantē praviṣṭāni itarāṇi cha ।
pūrvasmin vā parasmin vā tattvē tattvāni sarvaśaḥ ॥ 8॥
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām ।
yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt ॥ 9॥
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavēdanam ।
svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavēt ॥ 10॥
puruṣa īśvarayōḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api ।
tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ cha prakṛtēḥ guṇaḥ ॥ 11॥
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛtēḥ na ātmanaḥ guṇāḥ ।
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahētavaḥ ॥ 12॥
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha uchyatē ।
guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ ēva cha ॥ 13॥
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ ।
jyōtiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni mē nava ॥ 14॥
śrōtraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ ।
vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ ॥ 15॥
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ cha iti arthajātayaḥ ।
gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ ॥ 16॥
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī ।
sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhattē puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣatē ॥ 17॥
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā ।
labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛtēḥ balāt ॥ 18॥
sapta ēva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañcha khādayaḥ ।
jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ dēha indriya āsavaḥ ॥ 19॥
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañcha ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān ।
taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat ॥ 20॥
chatvāri ēva iti tatra api tējaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ ।
jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu ॥ 21॥
saṅkhyānē saptadaśakē bhūtamātra indriyāṇi cha ।
pañchapañcha ēka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ ॥ 22॥
tadvat ṣōḍaśasaṅkhyānē ātmā ēva manaḥ uchyatē ।
bhūtēndriyāṇi pañcha ēva manaḥ ātmā trayōdaśaḥ ॥ 23॥
ēkādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtēndriyāṇi cha ।
aṣṭau prakṛtayaḥ cha ēva puruṣaḥ cha nava iti atha ॥ 24॥
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam ।
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśōbhanam ॥ 25॥
uddhavaḥ uvācha ।
prakṛtiḥ puruṣaḥ cha ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau ।
anyōnya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyatē na bhidā tayōḥ ।
prakṛtau lakṣyatē hi ātmā prakṛtiḥ cha tathā ātmani ॥ 26॥
ēvaṃ mē puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi ।
Chēttuṃ arhasi sarvajña vachōbhiḥ nayanaipuṇaiḥ ॥ 27॥
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramōṣaḥ tē atra śaktitaḥ ।
tvaṃ ēva hi ātma māyāyā gatiṃ vēttha na cha aparaḥ ॥ 28॥
śrībhagavān uvācha ।
prakṛtiḥ puruṣaḥ cha iti vikalpaḥ puruṣarṣabha ।
ēṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ ॥ 29॥
mama aṅga māyā guṇamayī anēkadhā
vikalpabuddhīḥ cha guṇaiḥ vidhattē ।
vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ēkam
atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat ॥ 30॥
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhrē
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khē ।
ātmā yat ēṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ
svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ ।
ēvaṃ tvak ādi śravaṇādi chakṣuḥ
jihva ādi nāsa ādi cha chittayuktam ॥ 31॥
yaḥ asau guṇakṣōbhakṛtau vikāraḥ
pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ ।
ahaṃ trivṛt mōhavikalpahētuḥ
vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ cha ॥ 32॥
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ
hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ ।
vyarthaḥ api na ēva uparamēta puṃsāṃ
mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalōkāt ॥ 33॥
uddhavaḥ uvācha ।
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabhō ।
uchcha avachān yathā dēhān gṛhṇanti visṛjanti cha ॥ 34॥
tat mama ākhyāhi gōvinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ ।
na hi ētat prāyaśaḥ lōkē vidvāṃsaḥ santi vañchitāḥ ॥ 35॥
śrībhagavān uvācha ।
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañchabhiḥ yutam ।
lōkāt lōkaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartatē ॥ 36॥
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha ।
udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati ॥ 37॥
viṣaya abhinivēśēna na ātmānaṃ yat smarēt punaḥ ।
jantōḥ vai kasyachit hētōḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ ॥ 38॥
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvēna bhūrida ।
viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanōrathaḥ ॥ 39॥
svapnaṃ manōrathaṃ cha itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau ।
tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ cha anupaśyati ॥ 40॥
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni ।
bahiḥ antaḥ bhidāhētuḥ janaḥ asat janakṛt yathā ॥ 41॥
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti cha ।
kālēna alkṣyavēgēna sūkṣmatvāt tat na dṛśyatē ॥ 42॥
yathā archiṣāṃ srōtasāṃ cha phalānāṃ vā vanaspatēḥ ।
tathā ēva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ ॥ 43॥
saḥ ayaṃ dīpaḥ archiṣāṃ yadvat srōtasāṃ tat idaṃ jalam ।
saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā
āyuṣām ॥ 44॥
mā svasya karmabījēna jāyatē saḥ api ayaṃ pumān ।
mriyatē vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ ॥ 45॥
niṣēkagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam ।
vayōmadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanōḥ nava ॥ 46॥
ētāḥ manōrathamayīḥ hi anyasya uchchāvachāḥ tanūḥ ।
guṇasaṅgāt upādattē kvachit kaśchit jahāti cha ॥ 47॥
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumēyau bhavāpyayau ।
na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ ॥ 48॥
tarōḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau ।
tarōḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā ēvaṃ draṣṭā tanōḥ pṛthak ॥ 49॥
prakṛtēḥ ēvaṃ ātmānaṃ avivichya abudhaḥ pumān ।
tattvēna sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyatē ॥ 50॥
sattvasaṅgāt ṛṣīn dēvān rajasā asuramānuṣān ।
tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ ॥ 51॥
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā ēva anukarōti tān ।
ēvaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryatē ॥ 52॥
yathā ambhasā prachalatā taravaḥ api chalāḥ iva ।
chakṣuṣā bhrāmyamāṇēna dṛśyatē bhramati iva bhūḥ ॥ 53॥
yathā manōrathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā ।
svapnadṛṣṭāḥ cha dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ ॥ 54॥
arthē hi avidyamānē api saṃsṛtiḥ na nivartatē ।
dhyāyataḥ viṣayān asya svapnē anartha āgamaḥ yathā ॥ 55॥
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ ।
ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam ॥ 56॥
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā ।
tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ ॥ 57॥
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā ēvaṃ prakampitaḥ ।
śrēyaskāmaḥ kṛchChragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharēt ॥ 58॥
uddhavaḥ uvācha ।
yathā ēvaṃ anubuddhyēyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara ।
suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam ॥ 59॥
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī ।
ṛtē tvat dharmaniratān śāntāḥ tē charaṇālayān ॥ 60॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē
dvāviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 22॥
atha trayōviṃśaḥ adhyāyaḥ ।
bādarāyaṇiḥ uvācha ।
saḥ ēvaṃ āśaṃsitaḥ uddhavēna
bhāgavatamukhyēna dāśārhamukhyaḥ ।
sabhājayan bṛtyavachaḥ mukundaḥ
taṃ ābabhāṣē śravaṇīyavīryaḥ ॥ 1॥
śrībhagavān uvācha ।
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ ।
duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ ॥ 2॥
na tathā tapyatē viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ ।
yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣēṣavaḥ ॥ 3॥
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava ।
taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibōdha susamāhitaḥ ॥ 4॥
kēnachit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtēna durjanaiḥ ।
smaratāḥ dhṛtiyuktēna vipākaṃ nijakarmaṇām ॥ 5॥
avaniṣu dvijaḥ kaśchit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā ।
vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikōpanaḥ ॥ 6॥
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātrēṇa api na architāḥ ।
śūnya avasathaḥ ātmā api kālē kāmaiḥ anarchitaḥ ॥ 7॥
duḥśīlasya kadaryasya druhyantē putrabāndhavāḥ ।
dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācharan priyam ॥ 8॥
tasya ēvaṃ yakṣavittasya chyutasya ubhayalōkataḥ ।
dharmakāmavihīnasya chukrudhuḥ pañchabhāginaḥ ॥ 9॥
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida ।
arthaḥ api agachChan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ ॥ 10॥
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñchit kiñchit asyavaḥ uddhava ।
daivataḥ kālataḥ kiñchit brahmabandhōḥ nṛpārthivāt ॥ 11॥
saḥ ēvaṃ draviṇē naṣṭē dharmakāmavivarjitaḥ ।
upēkṣitaḥ cha svajanaiḥ chintāṃ āpa duratyayām ॥ 12॥
tasya ēvaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ ।
khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvēdaḥ sumahān abhūt ॥ 13॥
saḥ cha āha idaṃ ahō kaṣṭaṃ vṛthā ātmā mē anutāpitaḥ ।
na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ ॥ 14॥
prāyēṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadāchana ।
iha cha ātmōpatāpāya mṛtasya narakāya cha ॥ 15॥
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ yē guṇināṃ guṇāḥ ।
lōbhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam ॥ 16॥
arthasya sādhanē siddhaḥ utkarṣē rakṣaṇē vyayē ।
nāśa upabhōgaḥ āyāsaḥ trāsaḥ chintā bhramaḥ nṛṇām ॥ 17॥
stēyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krōdhaḥ smayaḥ madaḥ ।
bhēdaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni cha ॥ 18॥
ētē pañchadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām ।
tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śrēyaḥ arthī dūrataḥ tyajēt ॥ 19॥
bhidyantē bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā ।
ēkāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarvē arayaḥ kṛtāḥ ॥ 20॥
arthēna alpīyasā hi ētē saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ ।
tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ॥
21॥
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām ।
tat anādṛtya yē svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ॥
22॥
svarga apavargayōḥ dvāraṃ prāpya lōkaṃ imaṃ pumān ।
draviṇē kaḥ anūṣajjēta martyaḥ anarthasya dhāmani ॥ 23॥
dēvarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn cha bhāginaḥ ।
asaṃvibhajya cha ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ ॥ 24॥
vyarthayā arthēhayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam ।
kuśalāḥ yēna sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhayē ॥ 25॥
kasmāt saṅkliśyatē vidvān vyarthayā arthēhayā asakṛt ।
kasyachit māyayā nūnaṃ lōkaḥ ayaṃ suvimōhitaḥ ॥ 26॥
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta ।
mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ ॥ 27॥
nūnaṃ mē bhagavān tuṣṭaḥ sarvadēvamayaḥ hariḥ ।
yēna nītaḥ daśāṃ ētāṃ nirvēdaḥ cha ātmanaḥ plavaḥ ॥ 28॥
saḥ ahaṃ kalau aśēṣēṇa śōṣayihhyē aṅgaṃ ātmanaḥ ।
apramattaḥ akhilasvārthē yadi syāt siddhaḥ ātmani ॥ 29॥
tatra māṃ anumōdēran dēvāḥ tribhuvanēśvarāḥ ।
muhūrtēna brahmalōkaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat ॥ 30॥
śrībhagavān uvācha ।
iti abhiprētya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ ।
unmuchya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ ॥ 31॥
saḥ chachāra mahīṃ ētāṃ saṃyata ātmēndriya anilaḥ ।
bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat ॥ 32॥
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ ।
dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ ॥ 33॥
kēchit trivēṇuṃ jagṛhuḥ ēkē pātraṃ kamaṇḍalum ।
pīṭhaṃ cha ēkē akṣasūtraṃ cha kanthāṃ chīrāṇi kēchana ॥ 34॥
pradāya cha punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ munēḥ ।
annaṃ cha bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭē ॥ 35॥
mūtrayanti cha pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya cha mūrdhani ।
yatavāchaṃ vāchayanti tāḍayanti na vakti chēt ॥ 36॥
tarjayanti aparē vāgbhiḥ stēnaḥ ayaṃ iti vādinaḥ ।
badhnanti rajjvā taṃ kēchit badhyatāṃ badhyatāṃ iti ॥ 37॥
kṣipanti ēkē avajānantaḥ ēṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ ।
kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ ॥ 38॥
ahō ēṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva ।
maunēna sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniśchayaḥ ॥ 39॥
iti ēkē vihasanti ēnaṃ ēkē durvātayanti cha ।
taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam ॥ 40॥
ēvaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ cha yat ।
bhōktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata ॥ 41॥
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ ।
pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm ॥ 42॥
dvijaḥ uvācha ।
na ayaṃ janaḥ mē sukhaduḥkhahētuḥ
na dēvatātmā grahakarmakālāḥ ।
manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti
saṃsārachakraṃ parivartayēt yat ॥ 43॥
manaḥ guṇān vai sṛjatē balīyaḥ
tataḥ cha karmāṇi vilakṣaṇāni ।
śuklāni kṛṣṇāni atha lōhitāni
tēbhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti ॥ 44॥
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā
hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvichaṣṭē ।
manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān
juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau ॥ 45॥
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ cha
śrutaṃ cha karmāṇi cha sadvratāni ।
sarvē manōnigrahalakṣaṇāntāḥ
paraḥ hi yōgaḥ manasaḥ samādhi ॥ 46॥
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam
dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam ।
asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat
dānādibhiḥ chēt aparaṃ kimēbhiḥ ॥ 47॥
manōvaśē anyē hi abhavan sma dēvāḥ
manaḥ cha na anyasya vaśaṃ samēti ।
bhīṣmaḥ hi dēvaḥ sahasaḥ sahīyān
yuñjyāt vaśē taṃ saḥ hi dēvadēvaḥ ॥ 48॥
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavēgaṃ
maruntudaṃ tat na vijitya kēchit ।
kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ
mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ ॥ 49॥
dēhaṃ manōmātraṃ imaṃ gṛhītvā
mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ ।
ēṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhramēṇa
durantapārē tamasi bhramanti ॥ 50॥
janaḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt
kiṃ ātmanaḥ cha atra ha bhaumayōḥ tat ।
jihvāṃ kvachit sandaśati svadadbhiḥ
tat vēdanāyāṃ katamāya kupyēt ॥ 51॥
duḥkhasya hētuḥ yadi dēvatāḥ tu
kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayōḥ tat ।
yat aṅgaṃ aṅgēna nihanyatē kvachit
krudhyēta kasmai puruṣaḥ svadēhē ॥ 52॥
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahētuḥ
kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ ।
na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt
krudhyēta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham ॥ 53॥
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayōḥ chēt
kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya tē vai ।
grahaiḥ grahasya ēva vadanti pīḍām
krudhyēta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ ॥ 54॥
karmāḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt
kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatvē ।
dēhaḥ tu achitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ
krudhyēta kasmai na hi karmamūlam ॥ 55॥
kālaḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt
kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau ।
na agnēḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt
krudhyēta kasmai na parasya dvandvam ॥ 56॥
na kēnachit kva api kathañchana asya
dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya ।
yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt
ēvaṃ prabuddhaḥ na bibhēti bhūtaiḥ ॥ 57॥
ētāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām
adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ ।
ahaṃ tariṣyāmi durantapāram
tamaḥ mukunda aṅghriniṣēvayā ēva ॥ 58॥
śrībhagavān uvācha ।
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ
pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham ।
nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt
akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām ॥ 59॥
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ ।
mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ ॥ 60॥
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa manō dhiyā ।
mayi āvēśitayā yuktaḥ ētāvān yōgasaṅgrahaḥ ॥ 61॥
yaḥ ētāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ ।
dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na ēva abhibhūyatē ॥ 62॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē
bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayōviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 23॥
atha chaturviṃśō’dhyāḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
atha tē sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniśchitam ।
yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam ॥ 1॥
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ēkaṃ ēva avikalpitam ।
yadā vivēkanipuṇāḥ ādau kṛtayugē ayugē ॥ 2॥
tat māyāphalarūpēṇa kēvalaṃ nirvikalpitam ।
vāṅmanaḥ agōcharaṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat ॥ 3॥
tayōḥ ēkataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sōbhayātmikā ।
jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyatē ॥ 4॥
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛtēḥ abhavan guṇāḥ ।
mayā prakṣōbhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatēna cha ॥ 5॥
tēbhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtrēṇa saṃyutaḥ ।
tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimōhanaḥ ॥ 6॥
vaikārikaḥ taijasaḥ cha tāmasaḥ cha iti ahaṃ trivṛt ।
tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ chit achit mayaḥ ॥ 7॥
arthaḥ tanmātrikāt jajñē tāmasāt indriyāṇi cha ।
taijasāt dēvatāḥ āsan ēkādaśa cha vaikṛtāt ॥ 8॥
mayā sañchōditāḥ bhāvāḥ sarvē saṃhati akāriṇaḥ ।
aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam ॥ 9॥
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍē salilasaṃsthitau ।
mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cha ātmabhūḥ ॥
10॥
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt ।
lōkān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā ॥ 11॥
dēvānāṃ ōkaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ cha bhuvaḥ padam ।
martya ādīnāṃ cha bhūḥ lōkaḥ siddhānāṃ tritayāt param ॥
12॥
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmēḥ ōkaḥ asṛjat prabhuḥ ।
trilōkyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām ॥ 13॥
yōgasya tapasaḥ cha ēva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ ।
mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyōgasya madgatiḥ ॥ 14॥
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat ।
guṇapravāhaḥ ētasmin unmajjati nimajjati ॥ 15॥
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati ।
sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣēṇa cha ॥ 16॥
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ cha saḥ vai madhyaṃ cha tasya san ।
vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ ॥ 17॥
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurutē aparam ।
ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyatē ॥ 18॥
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ ।
sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham ॥ 19॥
sargaḥ pravartatē tāvat paurva aparyēṇa nityaśaḥ ।
mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam ॥ 20॥
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lōkakalpavikalpakaḥ ।
pañchatvāya viśēṣāya kalpatē bhuvanaiḥ saha ॥ 21॥
annē pralīyatē martyaṃ annaṃ dhānāsu līyatē ।
dhānāḥ bhūmau pralīyantē bhūmiḥ gandhē pralīyatē ॥ 22॥
apsu pralīyantē gandhaḥ āpaḥ cha svaguṇē rasē ।
līyatē jyōtiṣi rasaḥ jyōtī rūpē pralīyatē ॥ 23॥
rūpaṃ vāyau saḥ cha sparśē līyatē saḥ api cha ambarē ।
ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayōniṣu ॥ 24॥
yōniḥ vaikārikē saumya līyatē manasi īśvarē ।
śabdaḥ bhūtādiṃ api ēti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ ॥ 25॥
saḥ līyatē mahān svēṣu guṇēṣu guṇavattamaḥ ।
tē avyaktē sampralīyantē tatkalē līyatē avyayē ॥ 26॥
kālaḥ māyāmayē jīvē jīvaḥ ātmani mayi ajē ।
ātmā kēvalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ ॥ 27॥
ēvaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ ।
manasaḥ hṛdi tiṣṭhēta vyōmni iva arka udayē tamaḥ ॥ 28॥
ēṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ prōktaḥ saṃśayagranthibhēdanaḥ ।
pratilōma anulōmābhyāṃ parāvaradṛśā mayā ॥ 29॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
prakṛtipuruṣasāṅkhyayōgō nāma chaturviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 24॥
atha pañchaviṃśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavānuvācha ।
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyēna yathā bhavēt ।
tanmē puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ ॥ 1॥
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ ।
tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ ॥ 2॥
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham ।
mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ ॥ 3॥
krōdhaḥ lōbhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñchā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ ।
śōkamōhau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ ॥ 4॥
sattvasya rajasaḥ cha ētāḥ tamasaḥ cha anumūrvaśaḥ ।
vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu ॥ 5॥
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ ।
vyavahāraḥ sannipātaḥ manōmātra indriyāsubhiḥ ॥ 6॥
dharmē cha arthē cha kāmē cha yadā asau pariniṣṭhitaḥ ।
guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ ॥ 7॥
pravṛttilakṣaṇē niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśramē ।
svadharmē cha anutiṣṭhēta guṇānāṃ samitiḥ hi sā ॥ 8॥
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ ।
kāmādibhī rajōyuktaṃ krōdhādyaiḥ tamasā yutam ॥ 9॥
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapēkṣaḥ svakarmabhiḥ ।
taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ ēva vā ॥ 10॥
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajēta svakarmabhiḥ ।
taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam ॥ 11॥
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na ēva mē ।
chittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyatē ॥ 12॥
yadētarau jayēt sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam ।
tadā sukhēna yujyēta dharmajñāna ādibhiḥ pumān ॥ 13॥
yadā jayēt tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā chalam ।
tadā duḥkhēna yujyēta karmaṇā yaśasā śriyā ॥ 14॥
yadā jayēt rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam ।
yujyēta śōkamōhābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā ॥ 15॥
yadā chittaṃ prasīdēta indriyāṇāṃ cha nirvṛtiḥ ।
dēhē abhayaṃ manōsaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam ॥ 16॥
vikurvan kriyayā cha adhīra nirvṛtiḥ cha chētasām ।
gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ ētaiḥ niśāmaya ॥ 17॥
sīdat chittaṃ vilīyēta chētasaḥ grahaṇē akṣamam ।
manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya ॥ 18॥
ēdhamānē guṇē sattvē dēvānāṃ balaṃ ēdhatē ।
asurāṇāṃ cha rajasi tamasi uddhava rakṣasām ॥ 19॥
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśēt ।
prasvāpaṃ tamasā jantōḥ turīyaṃ triṣu santatam ॥ 20॥
uparyupari gachChanti sattvēna ābrahmaṇaḥ janāḥ ।
tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antarachāriṇaḥ ॥ 21॥
sattvē pralīnāḥ svaḥ yānti naralōkaṃ rajōlayāḥ ।
tamōlayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ ēva nirguṇāḥ ॥ 22॥
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat ।
rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam ॥ 23॥
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ cha yat ।
prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam ॥ 24॥
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ uchyatē ।
tāmasaṃ dyūtasadanaṃ mannikētanaṃ tu nirguṇam ॥ 25॥
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ ।
tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ ॥ 26॥
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī ।
tāmasyadharmē yā śraddhā matsēvāyāṃ tu nirguṇā ॥ 27॥
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam ।
rājasaṃ cha indriyaprēṣṭhaṃ tāmasaṃ cha ārtida aśuchi ॥ 28॥
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmōtthaṃ viṣayōtthaṃ tu rājasam ।
tāmasaṃ mōhadainōtthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam ॥ 29॥
dravyaṃ dēśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma cha kārakāḥ ।
śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ ēva hi ॥
30॥
sarvē guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ ॥ 31॥
ētāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ ।
yēna imē nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvēna chittajāḥ ।
bhaktiyōgēna manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyatē ॥ 32॥
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam ।
guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vichakṣaṇāḥ ॥ 33॥
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajēt vidvān apramattaḥ jitēndriyaḥ ।
rajaḥ tamaḥ cha abhijayēt sattvasaṃsēvayā muniḥ ॥ 34॥
sattvaṃ cha abhijayēt yuktaḥ nairapēkṣyēṇa śāntadhīḥ ।
sampadyatē guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām ॥ 35॥
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ cha āśayasambhavaiḥ ।
mayā ēva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ charēt ॥ 36॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañchaviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 25॥
atha ṣaḍviṃśō’dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ ।
ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ॥1॥
guṇamayyāḥ jīvayōnyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā ।
guṇēṣu māyāmātrēṣu dṛśyamānēṣu avastutaḥ ।
vartamānaḥ api na pumān yujyatē avastubhiḥ guṇaiḥ ॥ 2॥
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvachit ।
tasya anugataḥ tamasi andhē patati andha anugāndhavat ॥ 3॥
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhachChravāḥ ।
urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śōkasaṃyamē ॥ 4॥
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ ।
vilapan anvagāt jāyē ghōrē tiṣṭha iti viklavaḥ ॥ 5॥
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ ।
na vēda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭachēatanaḥ ॥ 6॥
ailaḥ uvācha ।
ahō mē mōhavistāraḥ kāmakaṣmalachētasaḥ ।
dēvyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ imē smṛtāḥ ॥ 7॥
na ahaṃ vēda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā ।
muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta ॥ 8॥
ahō mē ātmasammōhaḥ yēna ātmā yōṣitāṃ kṛtaḥ ।
krīḍāmṛgaḥ chakravartī naradēvaśikhāmaṇiḥ ॥ 9॥
saparichChadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram ।
yāntīṃ striyaṃ cha anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan ॥ 10॥
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tējaḥ īśatvaṃ ēva vā ।
yaḥ anvagachChaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ ॥ 11॥
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgēna śrutēna vā ।
kiṃ viviktēna maunēna strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam ॥ 12॥
svārthasya akōvidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam ।
yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ gō kharavat jitaḥ ॥ 13॥
sēvataḥ varṣapūgāt mē urvaśyaḥ adharāsavam ।
na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā ॥ 14॥
puṃśchalyā apahṛtaṃ chittaṃ kōnvanyaḥ mōchituṃ prabhuḥ ।
ātmārāmēśvaraṃ ṛtē bhagavantaṃ adhōkṣajam ॥ 15॥
bōdhitasya api dēvyā mē sūktavākyēna durmatēḥ ।
manōgataḥ mahāmōhaḥ na apayāti ajitātmanaḥ ॥ 16॥
kiṃ ētayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpachētasaḥ ।
rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitēndriyaḥ ॥ 17॥
kva ayaṃ malōmasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuchiḥ ।
kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ ॥ 18॥
pitrōḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agnēḥ śvagṛdhrayōḥ ।
kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyatē ॥ 19॥
tasmin kalēvarē amēdhyē tuchChaniṣṭhē viṣajjatē ।
ahō subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ cha mukhaṃ striyaḥ ॥ 20॥
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu mēdō majjā asthi saṃhatau ।
viṇmūtrapūyē ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram ॥ 21॥
atha api na upasajjēta strīṣu straiṇēṣu cha arthavit ।
viṣaya indriya saṃyōgāt manaḥ kṣubhyati na anyathā ॥ 22॥
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyatē ।
asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ ॥ 23॥
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇēṣu cha indriyaiḥ ।
viduṣāṃ cha api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ॥
24॥
śrībhagavān uvācha ।
ēvaṃ pragāyan nṛpadēvadēvaḥ
saḥ urvaśīlōkaṃ athaḥ vihāya ।
ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai
upāramat jñānavidhūtamōhaḥ ॥ 25॥
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjēta buddhimān ।
santaḥ ētasya Chindanti manōvyāsaṅgamuktibhiḥ ॥ 26॥
santaḥ anapēkṣāḥ machchittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ ।
nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ ॥ 27॥
tēṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgēṣu matkathāḥ ।
sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham ॥ 28॥
tāḥ yē śruṇvanti gāyanti hi anumōdanti cha adṛtāḥ ।
matparāḥ śraddadhānāḥ cha bhaktiṃ vindanti tē mayi ॥ 29॥
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhōḥ kiṃ anyat avaśiṣyatē ।
mayi anantaguṇē brahmaṇi ānanda anubhava ātmani ॥ 30॥
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum ।
śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api ēti sādhūn saṃsēvataḥ tathā ॥ 31॥
nimajjya unmajjyatāṃ ghōrē bhavābdhau parama ayanam ।
santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām ॥ 32॥
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham ।
dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ prētya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ॥
33॥
santaḥ diśanti chakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ ।
dēvatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ ēva cha ॥ 34॥
vaitasēnaḥ tataḥ api ēvaṃ urvaśyā lōkaniḥspṛhaḥ ।
muktasaṅgaḥ mahīṃ ētāṃ ātmārāmaḥ chachāra ha ॥ 35॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 26॥
atha saptaviṃśō’dhyāyaḥ ।
uddhavaḥ uvācha ।
kriyāyōgaṃ samāchakṣva bhavat ārādhanaṃ prabhō ।
yasmāt tvāṃ yē yathā archanti sātvatāḥ sātvatarṣabha ॥ 1॥
ētat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśrēyasaṃ nṛṇām ।
nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ āchāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ ॥ 2॥
niḥsṛtaṃ tē mukhāmbhōjādyat āha bhagavān ajaḥ ।
putrēbhyaḥ bhṛgumukhyēbhyaḥ dēvyai cha bhagavān bhavaḥ ॥ 3॥
ētat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ cha sammatam ।
śrēyasāṃ uttamaṃ manyē strīśūdrāṇāṃ cha mānada ॥ 4॥
ētat kamalapatrākṣa karmabandhavimōchanam ।
bhaktāya cha anuraktāya brūhi viśvēśvara īśvara ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha ।
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya cha uddhava ।
saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ ॥ 6॥
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti mē trividhaḥ makhaḥ ।
trayāṇāṃ īpsitēna ēva vidhinā māṃ samarchayēt ॥ 7॥
yadā svanigamēna uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ ।
yathā yajēta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibōdha mē ॥ 8॥
archāyāṃ sthaṇḍilē agnau vā sūryē vā apsu hṛdi dvijaḥ ।
dravyēṇa bhaktiyuktaḥ archēt svaguruṃ māṃ amāyayā ॥ 9॥
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhayē ।
ubhayaiḥ api cha snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā ॥ 10॥
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vēdēna achōditāni mē ।
pūjāṃ taiḥ kalpayēt samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm ॥ 11॥
śailī dārumayī lauhī lēpyā lēkhyā cha saikatī ।
manōmayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā ॥ 12॥
chala achala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram ।
udvāsa āvāhanē na staḥ sthirāyāṃ uddhava archanē ॥ 13॥
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍilē tu bhavēt dvayam ।
snapanaṃ tu avilēpyāyāṃ anyatra parimārjanam ॥ 14॥
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ ।
bhaktasya cha yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvēna cha ēva hi ॥ 15॥
snāna alaṅkaraṇaṃ prēṣṭhaṃ archāyāṃ ēva tu uddhava ।
sthaṇḍilē tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ ॥ 16॥
sūryē cha abhyarhaṇaṃ prēṣṭhaṃ salilē salila ādibhiḥ ।
śraddhayā upāhṛtaṃ prēṣṭhaṃ bhaktēna mama vāri api ॥ 17॥
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na mē tōṣāya kalpatē ।
gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya cha kiṃ punaḥ ॥ 18॥
śuchiḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ ।
āsīnaḥ prāk udak vā archēt archāyāṃ atha sammukhaḥ ॥ 19॥
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarchāṃ pāṇinā mṛjēt ।
kalaśaṃ prōkṣaṇīyaṃ cha yathāvat upasādhayēt ॥ 20॥
tat adbhiḥ dēvayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ ēva cha ।
prōkṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ cha sādhayēt ॥ 21॥
pādya argha āchamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ ।
hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā cha abhimantrayēt ॥
22॥
piṇḍē vāyu agni saṃśuddhē hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama ।
aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyēt nāda antē siddhabhāvitām ॥ 23॥
tayā ātmabhūtayā piṇḍē vyāptē sampūjya tanmayaḥ ।
āvāhya archa ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayēt ॥
24॥
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upachārān prakalpayēt ।
dharmādibhiḥ cha navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama ॥ 25॥
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākēsara ujjvalam ।
ubhābhyāṃ vēdatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhayē ॥ 26॥
sudarśanaṃ pāñchajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān ।
musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cha anupūjayēt ॥ 27॥
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ prachaṇḍaṃ chaṇḍaṃ ēva cha ।
mahābalaṃ balaṃ cha ēva kumudaṃ kumudēkṣaṇam ॥ 28॥
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksēnaṃ gurūn surān ।
svē svē sthānē tu abhimukhān pūjayēt prōkṣaṇa ādibhiḥ ॥ 29॥
chandana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ ।
salilaiḥ snāpayēt mantraiḥ nityadā vibhavē sati ॥ 30॥
svarṇagharma anuvākēna mahāpuruṣavidyayā ।
pauruṣēṇa api sūktēna sāmabhīḥ rājanādibhiḥ ॥ 31॥
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lēpanaiḥ ।
alaṅkurvīta saprēma madbhaktaḥ māṃ yathā uchitam ॥ 32॥
pādyaṃ āchamanīyaṃ cha gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān ।
dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt mē śraddhayā archakaḥ ॥ 33॥
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa mōdakān ।
saṃyāva dadhi sūpāṃ cha naivēdyaṃ sati kalpayēt ॥ 34॥
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣēchanam ।
annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham ॥ 35॥
vidhinā vihitē kuṇḍē mēkhalāgartavēdibhiḥ ।
agniṃ ādhāya paritaḥ samūhēt pāṇinā uditam ॥ 36॥
paristīrya atha paryukṣēt anvādhāya yathāvidhi ।
prōkṣaṇyā āsādya dravyāṇi prōkṣyāgnau bhāvayēta mām ॥ 37॥
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhachakragadāmbujaiḥ ।
lasat chaturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam ॥ 38॥
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam ।
śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam ॥ 39॥
dhyāyan abhyarchya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni cha ।
prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā cha ājyaplutaṃ haviḥ ॥ 40॥
juhuyāt mūlamantrēṇa ṣōḍaśarcha avadānataḥ ।
dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ ॥ 41॥
abhyarchya atha namaskṛtya pārṣadēbhyaḥ baliṃ harēt ।
mūlamantraṃ japēt brahma smaran nārāyaṇa ātmakam ॥ 42॥
dattvā āchamanaṃ uchChēṣaṃ viṣvaksēnāya kalpayēt ।
mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayēt ॥ 42॥
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama ।
matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavēt ॥ 44।
stavaiḥ uchchāvachaiḥ stōtraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api ।
stutvā prasīda bhagavan iti vandēta daṇḍavat ॥ 45॥
śiraḥ mat pādayōḥ kṛtvā bāhubhyāṃ cha parasparam ।
prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt ॥ 46॥
iti śēṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram ।
udvāsayēt chēt udvāsyaṃ jyōtiḥ jyōtiṣi tat punaḥ ॥ 47॥
archādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cha archayēt ।
sarvabhūtēṣu ātmani cha sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ ॥ 48॥
ēvaṃ kriyāyōgapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ ।
archan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām ॥ 49॥
madarchāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayēt dṛḍham ।
puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān ॥ 50॥
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham ।
kṣētrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt ॥ 51॥
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam ।
pūjādinā brahmalōkaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt ॥ 52॥
māṃ ēva nairapēkṣyēṇa bhaktiyōgēna vindati ।
bhaktiyōgaṃ saḥ labhatē ēvaṃ yaḥ pūjayēta mām ॥ 53॥
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ harēta suraviprayōḥ ।
vṛttiṃ saḥ jāyatē viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam ॥ 54॥
kartuḥ cha sārathēḥ hētōḥ anumōdituḥ ēva cha ।
karmaṇāṃ bhāginaḥ prētya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam ॥ 55॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē
saptaviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 27॥
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha ।
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃsēt na garhayēt ।
viśvaṃ ēkātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣēṇa cha ॥ 1॥
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati ।
saḥ āśu bhraśyatē svārthāt asatya abhinivēśataḥ ॥ 2॥
taijasē nidrayā āpannē piṇḍasthaḥ naṣṭachētanaḥ ।
māyāṃ prāpnōti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān ॥ 3॥
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat ।
vāchā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ ēva cha ॥ 4॥
Chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ ।
ēvaṃ dēhādayaḥ bhāvāḥ yachChanti āmṛtyutaḥ bhayam ॥ 5॥
ātmā ēva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyatē sṛjati prabhuḥ ।
trāyatē trāti viśvātmā hriyatē harati īśvaraḥ ॥ 6॥
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ ।
nirūpitēyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani ।
idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam ॥ 7॥
ētat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam ।
na nindati na cha stauti lōkē charati sūryavat ॥ 8॥
pratyakṣēṇa anumānēna nigamēna ātmasaṃvidā ।
ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicharēt iha ॥ 9॥
uddhavaḥ uvācha ।
na ēva ātmanaḥ na dēhasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayōḥ ।
anātmasvadṛśōḥ īśa kasya syāt upalabhyatē ॥ 10॥
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyōtiḥ anāvṛtaḥ ।
agnivat dāruvat dēhaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ ॥ 11॥
śrībhagavān uvācha ।
yāvat dēha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam ।
saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivēkinaḥ ॥ 12॥
arthē hi avidyamānē api saṃsṛtiḥ na nivartatē ।
dhyāyataḥ viṣayān asya svapnē anartha āgamaḥ yathā ॥ 13॥
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt ।
saḥ ēva pratibuddhasya na vai mōhāya kalpatē ॥ 14॥
śōka harṣa bhaya krōdha lōbha mōha spṛhādayaḥ ।
ahaṅkārasya dṛśyantē janma mṛtyuḥ cha na ātmanaḥ ॥ 15॥
dēha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ
jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ ।
sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ
saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ ॥ 16॥
amūlaṃ ētat bahurūpa rūpitaṃ
manōvachaḥprāṇaśarīrakarma ।
jñānāsinā upāsanayā śitēna
Chittvā muniḥ gāṃ vicharati atṛṣṇaḥ ॥ 17॥
jñānaṃ vivēkaḥ nigamaḥ tapaḥ cha
pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam ।
ādi antayōḥ asya yat ēva kēvalam
kālaḥ cha hētuḥ cha tat ēva madhyē ॥ 18॥
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt
paśchāt cha sarvasya hiraṇmayasya ।
tat ēva madhyē vyavahāryamāṇam
nānāpadēśaiḥ ahaṃ asya tadvat ॥ 19॥
vijñānaṃ ētat triyavastaṃ aṅga
guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ ।
samanvayēna vyatirēkataḥ cha
yēna ēva turyēṇa tat ēva satyam ॥ 20॥
na yat purastāt uta yat na paśchāt
madhyē cha tat na vyapadēśamātram ।
bhūtaṃ prasiddhaṃ cha parēṇa yadyat
tat ēva tat syāt iti mē manīṣā ॥ 21॥
avidyamānaḥ api avabhāsatē yaḥ
vaikārikaḥ rājasasargaḥ ēṣaḥ ।
brahma svayañjyōtiḥ ataḥ vibhāti
brahma indriya artha ātma vikāra chitram ॥ 22॥
ēvaṃ sphuṭaṃ brahmavivēkahētubhiḥ
parāpavādēna viśāradēna ।
Chittvā ātmasandēhaṃ upāramēta
svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukēbhyaḥ ॥ 23॥
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi
dēvāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ ।
manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā cha sattvam
ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam ॥ 24॥
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ
guṇaḥ bhavēt matsuviviktadhāmnaḥ ।
vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam
ghanaiḥ upētaiḥ vigataiḥ ravēḥ kim ॥ 25॥
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ
gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjatē ।
tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ
ahammatēḥ saṃsṛtihētubhiḥ param ॥ 26॥
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ
guṇēṣu māyārachitēṣu tāvat ।
madbhaktiyōgēna dṛḍhēna yāvat
rajaḥ nirasyēta manaḥkaṣāyaḥ ॥ 27॥
yathā āmayaḥ asādhu chikitsitaḥ nṛṇām
punaḥ punaḥ santudati prarōhan ।
ēvaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma
kuyōginaṃ vidhyati sarvasaṅgam ॥ 28॥
kuyōginaḥ yē vihita antarāyaiḥ
manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ ।
tē prāktana abhyāsabalēna bhūyaḥ
yuñjanti yōgaṃ na tu karmatantram ॥ 29॥
karōti karma kriyatē cha jantuḥ
kēnāpi asau chōditaḥ ānipātāt ।
na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api
nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā ॥ 30॥
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam
śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam ।
svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam
ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na vēda ॥ 31॥
yadi sma paśyati asat indriya atha
nānā anumānēna viruddhaṃ anyat ।
na manyatē vastutayā manīṣī
svāpnaṃ yathā utthāya tirōdadhānam ॥ 32॥
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmachitram
ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga ।
nivartatē tat punaḥ īkṣayā ēva
na gṛhyatē na api visṛjya ātmā ॥ 33॥
yathā hi bhānōḥ udayaḥ nṛchakṣuṣām
tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhattē ।
ēvaṃ samīkṣā nipuṇā satī mē
hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddhēḥ ॥ 34॥
ēṣaḥ svayañjyōtiḥ ajaḥ apramēyaḥ
mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ ।
ēkaḥ advitīyaḥ vachasāṃ virāmē
yēna īśitā vāk asavaḥ charanti ॥ 35॥
ētāvān ātmasammōhaḥ yat vikalpaḥ tu kēvalē ।
ātman nṛtē svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ॥36॥
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañchavarṇaṃ abādhitam ।
vyarthēna api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām ॥ 37॥
yōginaḥ apakvayōgasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ ।
upasargaiḥ vihanyēta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ ॥ 38॥
yōgadhāraṇayā kāṃśchit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ ।
tapōmantrauṣadhaiḥ kāṃśchit upasargān vinirdahēt ॥ 39॥
kāṃśchit mama anudhyānēna nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ ।
yōgēśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ ॥ 40॥
kēchit dēhaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram ।
vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhayē ॥ 41॥
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ ।
antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspatēḥ ॥ 42॥
yōgaṃ niṣēvataḥ nityaṃ kāyaḥ chēt kalpatāṃ iyāt ।
tat śraddadhyāt na matimān yōgaṃ utsṛjya matparaḥ ॥ 43॥
yōgacharyāṃ imāṃ yōgī vicharan mat vyapāśrayaḥ ।
na antarāyaiḥ vihanyēta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ ॥ 44॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē
paramārthanirṇayō nāma aṣṭāviṃśō’dhyāyaḥ ॥ 28॥
atha ēkōnatriṃśaḥ adhyāyaḥ ।
sudustarāṃ imāṃ manyē yōgacharyāṃ anātmanaḥ ।
yathā añjasā pumān sihyēt tat mē brūhi añjasā achyuta ॥ 1॥
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yōginaḥ manaḥ ।
viṣīdanti asamādhānāt manōnigrahakarśitāḥ ॥ 2॥
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam
haṃsāḥ śrayēran aravindalōchana ।
sukhaṃ nu viśvēśvara yōgakarmabhiḥ
tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ ॥ 3॥
kiṃ chitraṃ achyuta tava ētat aśēṣabandhaḥ
dāsēṣu ananyaśaraṇēṣu yat ātma sāttvam ।
yaḥ arōchayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām
śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ ॥ 4॥
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām
sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjēta kaḥ nu ।
kaḥ vā bhajēt kiṃ api vismṛtayē anu bhūtyai
kiṃ vā bhavēt na tava pādarajōjuṣāṃ naḥ ॥ 5॥
na ēva upayanti apachitiṃ kavayaḥ tava īśa
brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ ।
yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan
āchāryachaityavapuṣā svagatṃ vyanakti ॥ 6॥
śrīśukaḥ uvācha ।
iti uddhavēna ati anurakta chētasā
pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ ।
gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ
jagāda saprēma manōharasmitaḥ ॥ 7॥
śrībhagavān uvācha ।
hanta tē kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām ।
yān śraddhayā ācharan martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam ॥ 8॥
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran ।
mayi arpita manaḥ chittaḥ mat dharma ātmamanōratiḥ ॥ 9॥
dēśān puṇyān āśrayēta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān ।
dēva āsura manuṣyēṣu madbhakta ācharitāni cha ॥ 10॥
pṛthak satrēṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahōtsavān ।
kārayēt gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ ॥ 11॥
māṃ ēva sarvabhūtēṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam ।
īkṣēta ātmani cha ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ ॥ 12॥
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvēna mahādyutē ।
sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kēvalaṃ āśritaḥ ॥ 13॥
brāhmaṇē pulkasē stēnē brahmaṇyē arkē sphuliṅgakē ।
akrūrē krūrakē cha ēva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ ॥ 14॥
narēṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ achirāt ।
spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi ॥ 15॥
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ cha daihikīm ।
praṇamēt daṇḍavat bhūmau āśva chāṇḍāla gō kharam ॥ 16॥
yāvat sarvēṣu bhūtēṣu madbhāvaḥ na upajāyatē ।
tāvat ēvaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ ॥ 17॥
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā ।
paripaśyan uparamēt sarvataḥ mukta saṃśayaḥ ॥ 18॥
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīchīnaḥ mataḥ mama ।
madbhāvaḥ sarvabhūtēṣu manōvākkāyavṛttibhiḥ ॥ 19॥
na hi aṅga upakramē dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api ।
mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ ॥ 20॥
yaḥ yaḥ mayi parē dharmaḥ kalpyatē niṣphalāya chēt ।
tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādēḥ iva sattma ॥ 21॥
ēṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā cha manīṣiṇām ।
yat satyaṃ anṛtēna iha martyēna āpnōti mā amṛtam ॥ 22॥
ēṣa tē abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ ।
samāsavyāsavidhinā dēvānāṃ api durgamaḥ ॥ 23॥
abhīkṣṇaśaḥ tē gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat ।
ētat vijñāya muchyēta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ ॥ 24॥
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā ētat api dhārayēt ।
sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigachChati ॥ 25॥
yaḥ ētat mama bhaktēṣu sampradadyāt supuṣkalam ।
tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā ॥ 26॥
yaḥ ētat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuchi ।
saḥ pūyēta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpēna darśayan ॥ 27॥
yaḥ ētat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ ।
mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyatē ॥ 28॥
api uddhava tvayā brahma sakhē samavadhāritam ।
api tē vigataḥ mōhaḥ śōkaḥ cha asau manōbhavaḥ ॥ 29॥
na ētat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya cha ।
aśuśrūṣōḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām ॥ 30॥
ētaiḥ dōṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya cha ।
sādhavē śuchayē brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yōṣitām ॥ 31॥
na ētat vijñāya jijñāsōḥ jñātavyaṃ avaśiṣyatē ।
pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyatē ॥ 32॥
jñānē karmaṇi yōgē cha vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇē ।
yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān tē ahaṃ chaturvidhaḥ ॥ 33॥
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā
nivēditātmā vichikīrṣitaḥ mē ।
tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ
mayā ātmabhūyāya cha kalpatē vai ॥ 34॥
śrīśukaḥ uvācha ।
saḥ ēvaṃ ādarśita yōgamārgaḥ
tadā uttama ślōkavachaḥ niśamya ।
baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ
na kiñchit ūchēḥ aśru paripluta akṣaḥ ॥ 35॥
viṣṭabhya chittaṃ praṇaya avaghūrṇam
dhairyēṇa rājan bahu manyamānaḥ ।
kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram
śīrṣṇā spṛśan tat charaṇa aravindam ॥ 36॥
uddhavaḥ uvācha ।
vidrāvitaḥ mōha mahā andhakāraḥ
yaḥ āśritaḥ mē tava sannidhānāt ।
vibhāvasōḥ kiṃ nu samīpagasya
śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya ॥ 37॥
pratyarpitaḥ mē bhavatā anukampinā
bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ ।
hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam
kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam ॥ 38॥
vṛkṇaḥ cha mē sudṛḍhaḥ snēhapāśaḥ
dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvatēṣu ।
prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhayē tvayā
svamāyayā hi ātma subōdha hētinā ॥ 39॥
namaḥ astu tē mahāyōgin prapannaṃ anuśādhi mām ।
yathā tvat charaṇa ambhōjē ratiḥ syāt anapāyinī ॥ 40॥
śrībhagavān uvācha ।
gachCha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam ।
tatra mat pāda tīrthōdē snāna upasparśanaiḥ śuchiḥ ॥ 41॥
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśēṣa kalmaṣaḥ ।
vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ ॥ 42॥
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatēndriyaḥ ।
śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ ॥ 43॥
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat tē viviktamanubhāvayan ।
mayi āvēśita vāk chittaḥ maddharma nirataḥ bhava ।
ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ ēṣyasi tataḥ param ॥ 44॥
śrīśukaḥ uvācha ।
saḥ ēvaṃ uktaḥ harimēdhasā uddhavaḥ
pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayōḥ ।
śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ
nyaṣiñchat advandvaparaḥ api upakramē ॥ 45॥
sudustyaja snēha viyōga kātaraḥ
na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ ।
kṛchChraṃ yayau mūrdhani bhartṛpādukē
bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ ॥ 46॥
tataḥ taṃ antarhṛdi sannivēśya
gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām ।
yathā upadiṣṭāṃ jagat ēkabandhunā
tataḥ samāsthāya harēḥ agāt gatim ॥ 47॥
yaḥ ēatat ānanda samudra sambhṛtam
jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam ।
kṛṣṇēṇa yōgēśvara sēvitāṅghriṇā
sachChraddhayā āsēvya jagat vimuchyatē ॥ 48॥
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram
nigamakṛt upajahē bhṛṅgavat vēdasāram ।
amṛtaṃ udadhitaḥ cha apāyayat bhṛtyavargān
puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi ॥ 49॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē
paramārthaprāptisugamōpāyakathanōddhavabadarikāśramapravēśō
nāma ēkōnatriṃśō’dhyāyaḥ ॥ 29॥
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ ।
rājā uvācha ।
tataḥ mahābhāgavatē uddhavē nirgatē vanam ।
dvāravatyāṃ kiṃ akarōt bhagavān bhūtabhāvanaḥ ॥ 1॥
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭē svakulē yādavarṣabhaḥ ।
prēyasīṃ sarvanētrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat ॥ 2॥
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śēkuḥ
karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam ।
yat śrīḥ vāchāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām
dṛṣṭvā jiṣṇōḥ yudhi rathagataṃ yat cha tat sāmyam
īyuḥ ॥ 3॥
ṛṣiḥ uvācha ।
divi bhuvi antarikṣē cha mahōtpātān samutthitān ।
dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam ॥ 4॥
śrībhagavān uvācha ।
ētē ghōrāḥ mahōtpātāḥ dvārvatyāṃ yamakētavaḥ ।
muhūrtaṃ api na sthēyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ ॥ 5॥
striyaḥ bālāḥ cha vṛddhāḥ cha śaṅkhōddhāraṃ vrajantvitaḥ ।
vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī ॥ 6॥
tatra abhiṣichya śuchaya upōṣya susamāhitāḥ ।
dēvatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālēpana arhaṇaiḥ ॥7॥
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam ।
gō bhū hiraṇya vāsōbhiḥ gaja aśvaratha vēśmabhiḥ ॥ 8॥
vidhiḥ ēṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam ।
dēva dvija gavāṃ pūjā bhūtēṣu paramaḥ bhavaḥ ॥ 9॥
iti sarvē samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ ।
tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ ॥ 10॥
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudēvēna yādavā ।
chakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśrēya upabṛṃhitam ॥ 11॥
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ mairēyakaṃ madhu ।
diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyatē matiḥ ॥ 12॥
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptachētasām ।
kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt ॥ 13॥
yuyudhuḥ krōdhasaṃrabdhā vēlāyāṃ ātatāyinaḥ ।
dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ ॥ 14॥
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ
khara uṣṭra gōbhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api ।
mithaḥ samētya aśvataraiḥ sudurmadā
nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vanē ॥ 15॥
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau
akrūra bhōjau aniruddha sātyakī ।
subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau
gadau sumitrā surathau samīyatuḥ ॥ 16॥
anyē cha yē vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ
sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ ।
anyōnyaṃ āsādya madāndhakāritā
jaghnuḥ mukundēna vimōhitā bhṛśam ॥ 17॥
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhōja sātvatā
madhu arbudā māthuraśūrasēnāḥ ।
visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ cha
mithaḥ tataḥ tē atha visṛjya sauhṛdam ॥ 18॥
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ cha
svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ ।
mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ
jñātīṃstvahan jñātayaḥ ēva mūḍhāḥ ॥ 19॥
śarēṣu kṣīyamāṇēṣu bhajyamānēṣu dhanvasu ।
śastrēṣu kṣīyamāṇēṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ ērakāḥ ॥ 20॥
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ ।
jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇēna vāryamāṇāḥ tu taṃ cha tē ॥ 21॥
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ cha mōhitāḥ ।
hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ ॥ 22॥
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana ।
ērakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi ॥ 23॥
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām ।
spardhākrōdhaḥ kṣayaṃ ninyē vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam ॥ 24॥
ēvaṃ naṣṭēṣu sarvēṣu kulēṣu svēṣu kēśavaḥ ।
avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mēnē avaśēṣitaḥ ॥ 25॥
rāmaḥ samudravēlāyāṃ yōgaṃ āsthāya pauruṣam ।
tat tyāja lōkaṃ mānuṣyaṃ saṃyōjya ātmānaṃ ātmani ॥ 26॥
rāmaniryāṇaṃ ālōkya bhagavān dēvakīsutaḥ ।
niṣasāda dharōpasthē tūṣṇīṃ āsādya pippalam ॥ 27॥
bibhrat chaturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā ।
diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ ॥ 28॥
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varchasam ।
kauśēya ambara yugmēna parivītaṃ sumaṅgalam ॥ 29॥
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam ।
puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam ॥ 30॥
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ ।
hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhēna virājitam ॥ 31॥
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ ।
kṛtvā urau dakṣiṇē pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam ॥ 32॥
musalau aśēṣāyaḥ khaṇḍakṛtēṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ ।
mṛgāsya ākāraṃ tat charaṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā ॥ 33॥
chaturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ ।
bhītaḥ papāta śirasā pādayōḥ asuradviṣaḥ ॥ 34॥
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpēna madhusūdana ।
kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślōkaḥ mē anagha ॥ 35॥
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam ।
vadanti tasya tē viṣṇō mayā asādhu kṛtaṃ prabhō ॥ 36॥
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam ।
yathā punaḥ ahaṃ tu ēvaṃ na kuryāṃ sat atikramam ॥ 37॥
yasya ātma yōga rachitaṃ na viduḥ viriñchaḥ
rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ yē ।
tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ ētat añjaḥ
kiṃ tasya tē vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ ॥ 38॥
śrībhagavān uvācha ।
mā bhaiḥ jarē tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ ēṣaḥ kṛtaḥ hi mē ।
yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam ॥ 39॥
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇēna ichChā śarīriṇā ।
triḥ parikramya taṃ natvā vimānēna divaṃ yayau ॥ 40॥
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvichChan adhigamyatām ।
vāyuṃ tulasikāmōdaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau ॥ 41॥
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam
hi aśvatthamūlē kṛtakētanaṃ patim ।
snēhaplutātmā nipapāta pādayō
rathāt avaplutya sabāṣpalōchanaḥ ॥ 42॥
apaśyataḥ tvat charaṇa ambujaṃ prabhō
dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā ।
diśaḥ na jānē na labhē cha śāntim
yathā niśāyaṃ uḍupē praṇaṣṭē ॥ 43॥
iti bruvatē sūtē vai rathaḥ garuḍalāñChanaḥ ।
khaṃ utpapāta rājēndra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ ॥ 44॥
taṃ anvagachChan divyāni viṣṇupraharaṇāni cha ।
tēna ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ ॥ 45॥
gachCha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ ।
saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām ॥ 46॥
dvārakāyāṃ cha na sthēyaṃ bhavadbhiḥ cha svabandhubhiḥ ।
mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati ॥ 47॥
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarvē ādāya pitarau cha naḥ ।
arjunēna āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha ॥ 48॥
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upēkṣakaḥ ।
manmāyā rachanāṃ ētāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja ॥ 49॥
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ ।
tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm ॥ 50॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē yadukulasaṅkṣayō nāma
triṃśō’dhyāyaḥ ॥ 30॥
atha ēkatriṃśaḥ adhyāyaḥ ।
śrīśukaḥ uvācha ।
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā cha samaṃ bhavaḥ ।
mahēndrapramukhāḥ dēvāḥ munayaḥ saprajēśvarāḥ ॥ 1॥
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahōragāḥ ।
chāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ ॥ 2॥
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ ।
gāyantaḥ cha gṛṇantaḥ cha śaurēḥ karmāṇi janma cha ॥ 3॥
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ ।
kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ ॥ 4॥
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ ।
saṃyōjya ātmani cha ātmānaṃ padmanētrē nyamīlayat ॥ 5॥
lōkābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam ।
yōgadhāraṇayā āgnēyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam ॥ 6॥
divi dundubhayaḥ nēduḥ pētuḥ sumanaḥ cha khāt ।
satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmēḥ kīrtiḥ śrīḥ cha anu taṃ vayuḥ ॥ 7॥
dēva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani ।
avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ cha ativismitāḥ ॥ 8॥
saudāmanyāḥ yathā ākāśē yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam ।
gatiḥ na lakṣyatē martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ ॥ 9॥
brahma rudra ādayaḥ tē tu dṛṣṭvā yōgagatiṃ harēḥ ।
vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lōkaṃ yayuḥ tadā ॥ 10॥
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayēhā
māyāviḍambanaṃ avēhi yathā naṭasya ।
sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya cha antē
saṃhṛtya cha ātma mahinā uparataḥ saḥ āstē ॥ 11॥
martyēna yaḥ gurusutaṃ yamalōkanītam
tvāṃ cha ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham ।
jigyē antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ
kiṃ svāvanē svaranayan mṛgayuṃ sadēham ॥ 12॥
tathā api aśēśā sthiti sambhava api
ayēṣu ananya hētuḥ yat aśēṣa śaktidhṛk ।
na ichChat praṇētuṃ vapuḥ atra śēṣitam
martyēna kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan ॥ 13॥
yaḥ ētāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām ।
prayataḥ kīrtayēt bhaktyā tāṃ ēva āpnōti anuttamām ॥ 14॥
dārukaḥ dvārakāṃ ētya vasudēva ugrasēnayōḥ ।
patitvā charaṇāvasraiḥ nyaṣiñchat kṛṣṇavichyutaḥ ॥ 15॥
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa ।
tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śōka vimūrchChitāḥ ॥ 16॥
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viślēṣa vihvalāḥ ।
vyasavāḥ śēratē yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam ॥ 17॥
dēvakī rōhiṇī cha ēva vasudēvaḥ tathā sutau ।
kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śōka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim ॥ 18॥
prāṇān cha vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ ।
upaguhya patīn tāta chitāṃ āruruhuḥ striyaḥ ॥ 19॥
rāmapatnyaḥ cha tat dēhaṃ upaguhya agniṃ āviśan ।
vasudēvapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn harēḥ snuṣāḥ ।
kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ ॥ 20॥
arjunaḥ prēyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ ।
ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ ॥ 21॥
bandhūnāṃ naṣṭagōtrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam ।
hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ ॥ 22॥
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt ।
varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam ॥ 23॥
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ ।
smṛtyā aśēṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam ॥ 24॥
strī bāla vṛddhān ādāya hataśēṣān dhanañjayaḥ ।
indraprasthaṃ samāvēśya vajra tatra abhyaṣēchayat ॥ 25॥
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt tē pitāmahāḥ ।
tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarvē mahāpatham ॥ 26॥
yaḥ ētat dēvadēvasya viṣṇōḥ karmāṇi janma cha ।
kīrtayēt śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramuchyatē ॥ 27॥
itthaṃ harēḥ bhagavataḥ ruchira avatāra
vīryāṇi bālacharitāni cha śantamāni ।
anyatra cha iha cha śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ
bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labhēta ॥ 28॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ
saṃhitāyāmēkādaśaskandhē mausalōpākhyānaṃ nāma
ēkatriṃśō’dhyāyaḥ ॥ 31॥
॥ iti uddhavagītā nāma ēkādaśaskandhaḥ samāptaḥ ॥
FAQs
What is Uddhava Geetha - Chapter 11?
Uddhava Geetha - Chapter 11 is a Bhagavad Gita available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in English. Use the language selector to view another available edition.
Can I read Uddhava Geetha - Chapter 11 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download Uddhava Geetha - Chapter 11 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.