Viveka Chudamani
sarvavēdāntasiddhāntagōcharaṃ tamagōcharam ।
gōvindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇatō’smyaham ॥ 1॥
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tatō vipratā
tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam ।
ātmānātmavivēchanaṃ svanubhavō brahmātmanā saṃsthitiḥ
muktirnō śatajanmakōṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyatē ॥ 2॥ (pāṭhabhēdaḥ – śatakōṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamēvaitaddēvānugrahahētukam ।
manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ ॥ 3॥
labdhvā kathañchinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhēdaḥ – kathañchin)
tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam ।
yastvātmamuktau na yatēta mūḍhadhīḥ
sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt ॥ 4॥ (pāṭhabhēdaḥ – ātmahā svaṃ)
itaḥ kō nvasti mūḍhātmā yastu svārthē pramādyati ।
durlabhaṃ mānuṣaṃ dēhaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam ॥ 5॥
vadantu śāstrāṇi yajantu dēvān (pāṭhabhēdaḥ – paṭhantu)
kurvantu karmāṇi bhajantu dēvatāḥ ।
ātmaikyabōdhēna vināpi mukti- (pāṭhabhēdaḥ – vinā vimuktiḥ na)
rna sidhyati brahmaśatāntarē’pi ॥ 6॥
amṛtattvasya nāśāsti vittēnētyēva hi śrutiḥ ।
bravīti karmaṇō muktērahētutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ ॥ 7॥
atō vimuktyai prayatēta vidvān
sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san ।
santaṃ mahāntaṃ samupētya dēśikaṃ
tēnōpadiṣṭārthasamāhitātmā ॥ 8॥
uddharēdātmanā”tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau ।
yōgārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā ॥ 9॥
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktayē ।
yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ ॥ 10॥
chittasya śuddhayē karma na tu vastūpalabdhayē ।
vastusiddhirvichārēṇa na kiñchitkarmakōṭibhiḥ ॥ 11॥
samyagvichārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā ।
bhrāntōditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī ॥ 12॥ (pāṭhabhēdaḥ – bhrāntyō)
arthasya niśchayō dṛṣṭō vichārēṇa hitōktitaḥ ।
na snānēna na dānēna prāṇāyāmaśatēna vā ॥ 13॥
adhikāriṇamāśāstē phalasiddhirviśēṣataḥ ।
upāyā dēśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ ॥ 14॥ (pāṭhabhēdaḥ – santyasyāṃ)
atō vichāraḥ kartavyō jijñāsōrātmavastunaḥ ॥
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam ॥ 15॥
mēdhāvī puruṣō vidvānūhāpōhavichakṣaṇaḥ ।
adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ ॥ 16॥
vivēkinō viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ ।
mumukṣōrēva hi brahmajijñāsāyōgyatā matā ॥ 17॥
sādhanānyatra chatvāri kathitāni manīṣibhiḥ ।
yēṣu satsvēva sanniṣṭhā yadabhāvē na sidhyati ॥ 18॥
ādau nityānityavastuvivēkaḥ parigaṇyatē ।
ihāmutraphalabhōgavirāgastadanantaram ।
śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam ॥ 19॥
brahma satyaṃ jaganmithyētyēvaṃrūpō viniśchayaḥ ।
sō’yaṃ nityānityavastuvivēkaḥ samudāhṛtaḥ ॥ 20॥
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – jugupsā yā)
dēhādibrahmaparyantē hyanityē bhōgavastuni ॥ 21॥ (pāṭhabhēdaḥ – bhōgyavastuni)
virajya viṣayavrātāddōṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ ।
svalakṣyē niyatāvasthā manasaḥ śama uchyatē ॥ 22॥
viṣayēbhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagōlakē ।
ubhayēṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ ।
bāhyānālambanaṃ vṛttērēṣōparatiruttamā ॥ 23॥
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam ।
chintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyatē ॥ 24॥
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ – satyabuddhyāvadhāraṇā)
sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyatē ॥ 25॥
sarvadā sthāpanaṃ buddhēḥ śuddhē brahmaṇi sarvadā । (pāṭhabhēdaḥ – samyagāsthāpanaṃ)
tatsamādhānamityuktaṃ na tu chittasya lālanam ॥ 26॥
ahaṅkārādidēhāntān bandhānajñānakalpitān ।
svasvarūpāvabōdhēna mōktumichChā mumukṣutā ॥ 27॥
mandamadhyamarūpāpi vairāgyēṇa śamādinā ।
prasādēna gurōḥ sēyaṃ pravṛddhā sūyatē phalam ॥ 28॥
vairāgyaṃ cha mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyatē ।
tasminnēvārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ ॥ 29॥
ētayōrmandatā yatra viraktatvamumukṣayōḥ ।
marau salilavattatra śamādērbhānamātratā ॥ 30॥
mōkṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktirēva garīyasī ।
svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyatē ॥ 31॥
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityaparē jaguḥ ।
uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ ।
upasīdēdguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimōkṣaṇam ॥ 32॥
śrōtriyō’vṛjinō’kāmahatō yō brahmavittamaḥ ।
brahmaṇyuparataḥ śāntō nirindhana ivānalaḥ ।
ahētukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām ॥ 33॥
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasēvanaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – prahvaḥ)
prasannaṃ tamanuprāpya pṛchChējjñātavyamātmanaḥ ॥ 34॥
svāminnamastē natalōkabandhō
kāruṇyasindhō patitaṃ bhavābdhau ।
māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā
ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā ॥ 35॥
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ
dōdhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ ।
bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyōḥ
śaraṇyamanyadyadahaṃ na jānē ॥ 36॥ (pāṭhabhēdaḥ – anyaṃ)
śāntā mahāntō nivasanti santō
vasantavallōkahitaṃ charantaḥ ।
tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-
nahētunānyānapi tārayantaḥ ॥ 37॥
ayaṃ svabhāvaḥ svata ēva yatpara-
śramāpanōdapravaṇaṃ mahātmanām ।
sudhāṃśurēṣa svayamarkakarkaśa-
prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila ॥ 38॥
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhēdaḥ – suśītaiḥ sitaiḥ)
ryuṣmadvākkalaśōjjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ sēchaya ।
santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirēnaṃ prabhō
dhanyāstē bhavadīkṣaṇakṣaṇagatēḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ ॥ 39॥
kathaṃ tarēyaṃ bhavasindhumētaṃ
kā vā gatirmē katamō’styupāyaḥ ।
jānē na kiñchitkṛpayā’va māṃ prabhō
saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva ॥ 40॥
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ
saṃsāradāvānalatāpataptam ।
nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā
dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā ॥ 41॥
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣē
mumukṣavē sādhu yathōktakāriṇē ।
praśāntachittāya śamānvitāya
tattvōpadēśaṃ kṛpayaiva kuryāt ॥ 42॥
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ
saṃsārasindhōstaraṇē’styupāyaḥ ।
yēnaiva yātā yatayō’sya pāraṃ
tamēva mārgaṃ tava nirdiśāmi ॥ 43॥
astyupāyō mahānkaśchitsaṃsārabhayanāśanaḥ ।
tēna tīrtvā bhavāmbhōdhiṃ paramānandamāpsyasi ॥ 44॥
vēdāntārthavichārēṇa jāyatē jñānamuttamam ।
tēnātyantikasaṃsāraduḥkhanāśō bhavatyanu ॥ 45॥
śraddhābhaktidhyānayōgānmumukṣōḥ
muktērhētūnvakti sākṣāchChrutērgīḥ ।
yō vā ētēṣvēva tiṣṭhatyamuṣya
mōkṣō’vidyākalpitāddēhabandhāt ॥ 46॥
ajñānayōgātparamātmanastava
hyanātmabandhastata ēva saṃsṛtiḥ ।
tayōrvivēkōditabōdhavahniḥ
ajñānakāryaṃ pradahētsamūlam ॥ 47॥
śiṣya uvācha ।
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśnō’yaṃ kriyatē mayā ।
yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt ॥ 48॥
kō nāma bandhaḥ kathamēṣa āgataḥ
kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimōkṣaḥ ।
kō’sāvanātmā paramaḥ ka ātmā
tayōrvivēkaḥ kathamētaduchyatām ॥ 49॥
śrīguruvācha ।
dhanyō’si kṛtakṛtyō’si pāvitaṃ tē kulaṃ tvayā । (pāṭhabhēdaḥ – pāvitaṃ)
yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumichChasi ॥ 50॥
ṛṇamōchanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ ।
bandhamōchanakartā tu svasmādanyō na kaśchana ॥ 51॥
mastakanyastabhārādērduḥkhamanyairnivāryatē ।
kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svēna na kēnachit ॥ 52॥
pathyamauṣadhasēvā cha kriyatē yēna rōgiṇā ।
ārōgyasiddhirdṛṣṭā’sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā ॥ 53॥
vastusvarūpaṃ sphuṭabōdhachakṣuṣā
svēnaiva vēdyaṃ na tu paṇḍitēna ।
chandrasvarūpaṃ nijachakṣuṣaiva
jñātavyamanyairavagamyatē kim ॥ 54॥
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimōchitum ।
kaḥ śaknuyādvinā”tmānaṃ kalpakōṭiśatairapi ॥ 55॥
na yōgēna na sāṅkhyēna karmaṇā nō na vidyayā ।
brahmātmaikatvabōdhēna mōkṣaḥ sidhyati nānyathā ॥ 56॥
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam ।
prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpatē ॥ 57॥
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam ।
vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktayē na tu muktayē ॥ 58॥
avijñātē parē tattvē śāstrādhītistu niṣphalā ।
vijñātē’pi parē tattvē śāstrādhītistu niṣphalā ॥ 59॥
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ chittabhramaṇakāraṇam ।
ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ ॥ 60॥ tattvajñāttattva
ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā ।
kimu vēdaiścha śāstraiścha kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ ॥ 61॥
na gachChati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ ।
vinā’parōkṣānubhavaṃ brahmaśabdairna muchyatē ॥ 62॥
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ ।
brahmaśabdaiḥ kutō muktiruktimātraphalairnṛṇām ॥ 63॥ (pāṭhabhēdaḥ – bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam ।
rājāhamiti śabdānnō rājā bhavitumarhati ॥ 64॥
āptōktiṃ khananaṃ tathōpariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhēdaḥ – pariśilāpākarṣaṇaṃ)
nikṣēpaḥ samapēkṣatē na hi bahiḥśabdaistu nirgachChati ।
tadvadbrahmavidōpadēśamananadhyānādibhirlabhyatē
māyākāryatirōhitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ ॥ 65॥
tasmātsarvaprayatnēna bhavabandhavimuktayē ।
svairēva yatnaḥ kartavyō rōgādāviva paṇḍitaiḥ ॥ 66॥ (pāṭhabhēdaḥ – rōgādēriva)
yastvayādya kṛtaḥ praśnō varīyāñChāstravinmataḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sammataḥ)
sūtraprāyō nigūḍhārthō jñātavyaścha mumukṣubhiḥ ॥ 67॥
śaṛṇuṣvāvahitō vidvanyanmayā samudīryatē ।
tadētachChravaṇātsadyō bhavabandhādvimōkṣyasē ॥ 68॥
mōkṣasya hētuḥ prathamō nigadyatē
vairāgyamatyantamanityavastuṣu ।
tataḥ śamaśchāpi damastitikṣā
nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam ॥ 69॥
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-
dhyānaṃ chiraṃ nityanirantaraṃ munēḥ ।
tatō’vikalpaṃ paramētya vidvān
ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛchChati ॥ 70॥
yadbōddhavyaṃ tavēdānīmātmānātmavivēchanam ।
taduchyatē mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya ॥ 71॥
majjāsthimēdaḥpalaraktacharma-
tvagāhvayairdhātubhirēbhiranvitam ।
pādōruvakṣōbhujapṛṣṭhamastakaiḥ
aṅgairupāṅgairupayuktamētat ॥ 72॥
ahammamēti prathitaṃ śarīraṃ
mōhāspadaṃ sthūlamitīryatē budhaiḥ ।
nabhōnabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ
sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni ॥ 73॥
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā
sthūlāni cha sthūlaśarīrahētavaḥ ।
mātrāstadīyā viṣayā bhavanti
śabdādayaḥ pañcha sukhāya bhōktuḥ ॥ 74॥
ya ēṣu mūḍhā viṣayēṣu baddhā
rāgōrupāśēna sudurdamēna ।
āyānti niryāntyadha ūrdhvamuchchaiḥ
svakarmadūtēna javēna nītāḥ ॥ 75॥
śabdādibhiḥ pañchabhirēva pañcha
pañchatvamāpuḥ svaguṇēna baddhāḥ ।
kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-
bhṛṅgā naraḥ pañchabhirañchitaḥ kim ॥ 76॥
dōṣēṇa tīvrō viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi ।
viṣaṃ nihanti bhōktāraṃ draṣṭāraṃ chakṣuṣāpyayam ॥ 77॥
viṣayāśāmahāpāśādyō vimuktaḥ sudustyajāt ।
sa ēva kalpatē muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravēdyapi ॥ 78॥
āpātavairāgyavatō mumukṣūn
bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān ।
āśāgrahō majjayatē’ntarālē
nigṛhya kaṇṭhē vinivartya vēgāt ॥ 79॥
viṣayākhyagrahō yēna suviraktyasinā hataḥ ।
sa gachChati bhavāmbhōdhēḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ ॥ 80॥
viṣamaviṣayamārgairgachChatō’nachChabuddhēḥ (pāṭhabhēdaḥ – viṣayamārgē gachChatō)
pratipadamabhiyātō mṛtyurapyēṣa viddhi । (pāṭhabhēdaḥ – pratipadamabhighātō mṛtyurapyēṣa siddhaḥ)
hitasujanagurūktyā gachChataḥ svasya yuktyā
prabhavati phalasiddhiḥ satyamityēva viddhi ॥ 81॥
mōkṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti
tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā ।
pīyūṣavattōṣadayākṣamārjava-
praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt ॥ 82॥
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ
anādyavidyākṛtabandhamōkṣaṇam ।
dēhaḥ parārthō’yamamuṣya pōṣaṇē
yaḥ sajjatē sa svamanēna hanti ॥ 83॥
śarīrapōṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati । (pāṭhabhēdaḥ – didṛkṣatē)
grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gachChati ॥ 84॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa ichChati)
mōha ēva mahāmṛtyurmumukṣōrvapurādiṣu ।
mōhō vinirjitō yēna sa muktipadamarhati ॥ 85॥
mōhaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dēhadārasutādiṣu ।
yaṃ jitvā munayō yānti tadviṣṇōḥ paramaṃ padam ॥ 86॥
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumēdōmajjāsthisaṅkulam ।
pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ ॥ 87॥
pañchīkṛtēbhyō bhūtēbhyaḥ sthūlēbhyaḥ pūrvakarmaṇā ।
samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhōgāyatanamātmanaḥ ।
avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavō yataḥ ॥ 88॥
bāhyēndriyaiḥ sthūlapadārthasēvāṃ
srakchandanastryādivichitrarūpām ।
karōti jīvaḥ svayamētadātmanā
tasmātpraśastirvapuṣō’sya jāgarē ॥ 89॥
sarvō’pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ ।
viddhi dēhamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamēdhinaḥ ॥ 90॥
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ
sthaulyādayō bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ ।
varṇāśramādiniyamā bahudhā”mayāḥ syuḥ
pūjāvamānabahumānamukhā viśēṣāḥ ॥ 91॥
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi
ghrāṇaṃ cha jihvā viṣayāvabōdhanāt ।
vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhēdaḥ – upasthaṃ)
karmēndriyāṇi pravaṇēna karmasu ॥ 92॥ (pāṭhabhēdaḥ – pravaṇāni)
nigadyatē’ntaḥkaraṇaṃ manōdhīḥ
ahaṅkṛtiśchittamiti svavṛttibhiḥ ।
manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ
buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ ॥ 93॥
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ ।
svārthānusandhānaguṇēna chittam ॥ 94॥
prāṇāpānavyānōdānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ ।
svayamēva vṛttibhēdādvikṛtibhēdātsuvarṇasalilādivat ॥ 95॥ (pāṭhabhēdaḥ – vikṛtērbhēdātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañcha śravaṇādi pañcha
prāṇādi pañchābhramukhāni pañcha ।
buddhyādyavidyāpi cha kāmakarmaṇī
puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ ॥ 96॥
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ
liṅgaṃ tvapañchīkṛtabhūtasambhavam ।
savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ
svājñānatō’nādirupādhirātmanaḥ ॥ 97॥
svapnō bhavatyasya vibhaktyavasthā
svamātraśēṣēṇa vibhāti yatra ।
svapnē tu buddhiḥ svayamēva jāgrat
kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ ॥ 98॥
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājatē
yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā । (pāṭhabhēdaḥ – svayañjyōtirayaṃ)
dhīmātrakōpādhiraśēṣasākṣī
na lipyatē tatkṛtakarmalēśaiḥ । karmalēpaiḥ
yasmādasaṅgastata ēva karmabhiḥ
na lipyatē kiñchidupādhinā kṛtaiḥ ॥ 99॥
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāchchidātmanaḥ puṃsaḥ ।
vāsyādikamiva takṣṇastēnaivātmā bhavatyasaṅgō’yam ॥ 100॥
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ
sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi chakṣuṣaḥ ।
bādhiryamūkatvamukhāstathaiva
śrōtrādidharmā na tu vētturātmanaḥ ॥ 101॥
uchChvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-
tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ । (pāṭhabhēdaḥ – praspandanādy)
prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhēdaḥ – tajjñāḥ)
prāṇasya dharmāvaśanāpipāsē ॥ 102॥
antaḥkaraṇamētēṣu chakṣurādiṣu varṣmaṇi ।
ahamityabhimānēna tiṣṭhatyābhāsatējasā ॥ 103॥
ahaṅkāraḥ sa vijñēyaḥ kartā bhōktābhimānyayam ।
sattvādiguṇayōgēna chāvasthātrayamaśnutē ॥ 104॥ (pāṭhabhēdaḥ – yōgēnāvasthātritayamśnutē)
viṣayāṇāmānukūlyē sukhī duḥkhī viparyayē ।
sukhaṃ duḥkhaṃ cha taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ ॥ 105॥
ātmārthatvēna hi prēyānviṣayō na svataḥ priyaḥ ।
svata ēva hi sarvēṣāmātmā priyatamō yataḥ ।
tata ātmā sadānandō nāsya duḥkhaṃ kadāchana ॥ 106॥
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānandō’nubhūyatē ।
śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ cha jāgrati ॥ 107॥
avyaktanāmnī paramēśaśaktiḥ
anādyavidyā triguṇātmikā parā ।
kāryānumēyā sudhiyaiva māyā
yayā jagatsarvamidaṃ prasūyatē ॥ 108॥
sannāpyasannāpyubhayātmikā nō
bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā nō ।
sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā nō (pāṭhabhēdaḥ – anaṅgāpyubhayātmikā)
mahādbhutā’nirvachanīyarūpā ॥ 109॥
śuddhādvayabrahmavibōdhanāśyā
sarpabhramō rajjuvivēkatō yathā ।
rajastamaḥsattvamiti prasiddhā
guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ ॥ 110॥
vikṣēpaśaktī rajasaḥ kriyātmikā
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ।
rāgādayō’syāḥ prabhavanti nityaṃ
duḥkhādayō yē manasō vikārāḥ ॥ 111॥
kāmaḥ krōdhō lōbhadambhādyasūyā (pāṭhabhēdaḥ – lōbhadambhābhyasūyā)
ahaṅkārērṣyāmatsarādyāstu ghōrāḥ ।
dharmā ētē rājasāḥ pumpravṛtti-
ryasmādēṣā tadrajō bandhahētuḥ ॥ 112॥ (pāṭhabhēdaḥ – yasmādētattadrajō)
ēṣā”vṛtirnāma tamōguṇasya
śaktirmayā vastvavabhāsatē’nyathā । śaktiryayā
saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛtēḥ
vikṣēpaśaktēḥ pravaṇasya hētuḥ ॥ 113॥ (pāṭhabhēdaḥ – prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍitō’pi chaturō’pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhēdaḥ – sūkṣmārthadṛg)
vyālīḍhastamasā na vētti bahudhā sambōdhitō’pi sphuṭam ।
bhrāntyārōpitamēva sādhu kalayatyālambatē tadguṇān
hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ ॥ 114॥
abhāvanā vā viparītabhāvanā’- (pāṭhabhēdaḥ – viparītabhāvanā)
sambhāvanā vipratipattirasyāḥ ।
saṃsargayuktaṃ na vimuñchati dhruvaṃ
vikṣēpaśaktiḥ kṣapayatyajasram ॥ 115॥
ajñānamālasyajaḍatvanidrā-
pramādamūḍhatvamukhāstamōguṇāḥ ।
ētaiḥ prayuktō na hi vētti kiñchit
nidrāluvatstambhavadēva tiṣṭhati ॥ 116॥
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi
tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpatē ।
yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san
prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam ॥ 117॥
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ
tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ ।
śraddhā cha bhaktiścha mumukṣutā cha
daivī cha sampattirasannivṛttiḥ ॥ 118॥
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ
svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ ।
tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā
yayā sadānandarasaṃ samṛchChati ॥ 119॥
avyaktamētattriguṇairniruktaṃ
tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ ।
suṣuptirētasya vibhaktyavasthā
pralīnasarvēndriyabuddhivṛttiḥ ॥ 120॥
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ
bījātmanāvasthitirēva buddhēḥ ।
suṣuptirētasya kila pratītiḥ (pāṭhabhēdaḥ – suṣuptiratrāsya)
kiñchinna vēdmīti jagatprasiddhēḥ ॥ 121॥
dēhēndriyaprāṇamanō’hamādayaḥ
sarvē vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ ।
vyōmādibhūtānyakhilaṃ cha viśvaṃ
avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā ॥ 122॥
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidēhaparyantam ।
asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīchikākalpam ॥ 123॥
atha tē sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ ।
yadvijñāya narō bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnutē ॥ 124॥
asti kaśchitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ ।
avasthātrayasākṣī sanpañchakōśavilakṣaṇaḥ ॥ 125॥
yō vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu ।
buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam ॥ 126॥
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaśchana । (pāṭhabhēdaḥ – kiñchana)
yaśchētayati buddhyādi na tadyaṃ chētayatyayam ॥ 127॥
yēna viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnōti kiñchana ।
ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam ॥ 128॥
yasya sannidhimātrēṇa dēhēndriyamanōdhiyaḥ ।
viṣayēṣu svakīyēṣu vartantē prēritā iva ॥ 129॥
ahaṅkārādidēhāntā viṣayāścha sukhādayaḥ ।
vēdyantē ghaṭavadyēna nityabōdhasvarūpiṇā ॥ 130॥
ēṣō’ntarātmā puruṣaḥ purāṇō
nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ ।
sadaikarūpaḥ pratibōdhamātrō
yēnēṣitā vāgasavaścharanti ॥ 131॥
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ
avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – uruprakāśaḥ)
ākāśa uchchai ravivatprakāśatē
svatējasā viśvamidaṃ prakāśayan ॥ 132॥
jñātā manō’haṅkṛtivikriyāṇāṃ
dēhēndriyaprāṇakṛtakriyāṇām ।
ayō’gnivattānanuvartamānō
na chēṣṭatē nō vikarōti kiñchana ॥ 133॥
na jāyatē nō mriyatē na vardhatē
na kṣīyatē nō vikarōti nityaḥ ।
vilīyamānē’pi vapuṣyamuṣmi-
nna līyatē kumbha ivāmbaraṃ svayam ॥ 134॥
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabōdhasvabhāvaḥ
sadasadidamaśēṣaṃ bhāsayannirviśēṣaḥ ।
vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-
svahamahamiti sākṣātsākṣirūpēṇa buddhēḥ ॥ 135॥
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-
nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt ।
janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ
pratara bhava kṛtārthō brahmarūpēṇa saṃsthaḥ ॥ 136॥
atrānātmanyahamiti matirbandha ēṣō’sya puṃsaḥ
prāptō’jñānājjananamaraṇaklēśasampātahētuḥ ।
yēnaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā
puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kōśakṛdvat ॥ 137॥
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā
vivēkābhāvādvai sphurati bhujagē rajjudhiṣaṇā ।
tatō’narthavrātō nipatati samādāturadhikaḥ
tatō yō’sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhē ॥ 138॥
akhaṇḍanityādvayabōdhaśaktyā
sphurantamātmānamanantavaibhavam ।
samāvṛṇōtyāvṛtiśaktirēṣā
tamōmayī rāhurivārkabimbam ॥ 139॥
tirōbhūtē svātmanyamalataratējōvati pumān
anātmānaṃ mōhādahamiti śarīraṃ kalayati ।
tataḥ kāmakrōdhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhēdaḥ – bandhakaguṇaiḥ)
paraṃ vikṣēpākhyā rajasa uruśaktirvyathayati ॥ 140॥
mahāmōhagrāhagrasanagalitātmāvagamanō
dhiyō nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā । (pāṭhabhēdaḥ – nānāvasthāḥ)
apārē saṃsārē viṣayaviṣapūrē jalanidhau
nimajyōnmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ ॥ 141॥
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ
bhānuṃ tirōdhāya vijṛmbhatē yathā ।
ātmōditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ
tathā tirōdhāya vijṛmbhatē svayam ॥ 142॥
kavalitadinanāthē durdinē sāndramēghaiḥ
vyathayati himajhañjhāvāyurugrō yathaitān ।
aviratatamasā”tmanyāvṛtē mūḍhabuddhiṃ
kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣēpaśaktiḥ ॥ 143॥
ētābhyāmēva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ ।
yābhyāṃ vimōhitō dēhaṃ matvā”tmānaṃ bhramatyayam ॥ 144॥
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamō dēhātmadhīraṅkurō
rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandhō’savaḥ śākhikāḥ ।
agrāṇīndriyasaṃhatiścha viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ
nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhōktātra jīvaḥ khagaḥ ॥ 145॥
ajñānamūlō’yamanātmabandhō
naisargikō’nādirananta īritaḥ ।
janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-
pravāhapātaṃ janayatyamuṣya ॥ 146॥
nāstrairna śastrairanilēna vahninā
Chēttuṃ na śakyō na cha karmakōṭibhiḥ ।
vivēkavijñānamahāsinā vinā
dhātuḥ prasādēna śitēna mañjunā ॥ 147॥
śrutipramāṇaikamatēḥ svadharma
niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya ।
viśuddhabuddhēḥ paramātmavēdanaṃ
tēnaiva saṃsārasamūlanāśaḥ ॥ 148॥
kōśairannamayādyaiḥ pañchabhirātmā na saṃvṛtō bhāti ।
nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham ॥ 149॥
tachChaivālāpanayē samyak salilaṃ pratīyatē śuddham ।
tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ ॥ 150॥
pañchānāmapi kōśānāmapavādē vibhātyayaṃ śuddhaḥ ।
nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyōtiḥ ॥ 151॥
ātmānātmavivēkaḥ kartavyō bandhamuktayē viduṣā ।
tēnaivānandī bhavati svaṃ vijñāya sachchidānandam ॥ 152॥
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt
pratyañchamātmānamasaṅgamakriyam ।
vivichya tatra pravilāpya sarvaṃ
tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ ॥ 153॥
dēhō’yamannabhavanō’nnamayastu kōśa- (pāṭhabhēdaḥ – kōśō)
śchānnēna jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – hyannēna)
tvakcharmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-
rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ ॥ 154॥
pūrvaṃ janēradhimṛtērapi nāyamasti (pāṭhabhēdaḥ – janērapimṛtēratha)
jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇō’niyatasvabhāvaḥ ।
naikō jaḍaścha ghaṭavatparidṛśyamānaḥ
svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravēttā ॥ 155॥
pāṇipādādimāndēhō nātmā vyaṅgē’pi jīvanāt ।
tattachChaktēranāśāchcha na niyamyō niyāmakaḥ ॥ 156॥
dēhataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ ।
sata ēva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ ॥ 157॥
śalyarāśirmāṃsaliptō malapūrṇō’tikaśmalaḥ ।
kathaṃ bhavēdayaṃ vēttā svayamētadvilakṣaṇaḥ ॥ 158॥
tvaṅmāṃsamēdō’sthipurīṣarāśā-
vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karōti ।
vilakṣaṇaṃ vētti vichāraśīlō
nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam ॥ 159॥
dēhō’hamityēva jaḍasya buddhiḥ
dēhē cha jīvē viduṣastvahandhīḥ ।
vivēkavijñānavatō mahātmanō
brahmāhamityēva matiḥ sadātmani ॥ 160॥
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhē
tvaṅmāṃsamēdō’sthipurīṣarāśau ।
sarvātmani brahmaṇi nirvikalpē
kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva ॥ 161॥
dēhēndriyādāvasati bhramōditāṃ
vidvānahantāṃ na jahāti yāvat ।
tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-
pyastvēṣa vēdāntanayāntadarśī ॥ 162॥
Chāyāśarīrē pratibimbagātrē
yatsvapnadēhē hṛdi kalpitāṅgē ।
yathātmabuddhistava nāsti kāchi-
jjīvachCharīrē cha tathaiva mā’stu ॥ 163॥
dēhātmadhīrēva nṛṇāmasaddhiyāṃ
janmādiduḥkhaprabhavasya bījam ।
yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt
tyaktē tu chittē na punarbhavāśā ॥ 164॥
karmēndriyaiḥ pañchabhirañchitō’yaṃ
prāṇō bhavētprāṇamayastu kōśaḥ ॥
yēnātmavānannamayō’nupūrṇaḥ
pravartatē’sau sakalakriyāsu ॥ 165॥
naivātmāpi prāṇamayō vāyuvikārō (pāṭhabhēdaḥ – naivātmāyaṃ)
gantā”gantā vāyuvadantarbahirēṣaḥ ।
yasmātkiñchitkvāpi na vēttīṣṭamaniṣṭaṃ
svaṃ vānyaṃ vā kiñchana nityaṃ paratantraḥ ॥ 166॥
jñānēndriyāṇi cha manaścha manōmayaḥ syāt
kōśō mamāhamiti vastuvikalpahētuḥ ।
sañjñādibhēdakalanākalitō balīyāṃ-
statpūrvakōśamabhipūrya vijṛmbhatē yaḥ ॥ 167॥ (pāṭhabhēdaḥ – anupūrya)
pañchēndriyaiḥ pañchabhirēva hōtṛbhiḥ
prachīyamānō viṣayājyadhārayā ।
jājvalyamānō bahuvāsanēndhanaiḥ
manōmayāgnirdahati prapañcham ॥ 168॥ (pāṭhabhēdaḥ – manōmayō’gnirdahati)
na hyastyavidyā manasō’tiriktā
manō hyavidyā bhavabandhahētuḥ ।
tasminvinaṣṭē sakalaṃ vinaṣṭaṃ
vijṛmbhitē’sminsakalaṃ vijṛmbhatē ॥ 169॥
svapnē’rthaśūnyē sṛjati svaśaktyā
bhōktrādiviśvaṃ mana ēva sarvam ।
tathaiva jāgratyapi nō viśēṣaḥ
tatsarvamētanmanasō vijṛmbhaṇam ॥ 170॥
suṣuptikālē manasi pralīnē
naivāsti kiñchitsakalaprasiddhēḥ ।
atō manaḥkalpita ēva puṃsaḥ
saṃsāra ētasya na vastutō’sti ॥ 171॥
vāyunā”nīyatē mēghaḥ punastēnaiva nīyatē । (pāṭhabhēdaḥ – vāyunā nīyatē mēghaḥ punastēnaiva līyatē)
manasā kalpyatē bandhō mōkṣastēnaiva kalpyatē ॥ 172॥
dēhādisarvaviṣayē parikalpya rāgaṃ
badhnāti tēna puruṣaṃ paśuvadguṇēna ।
vairasyamatra viṣavat suvidhāya paśchād
ēnaṃ vimōchayati tanmana ēva bandhāt ॥ 173॥
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantōḥ
bandhasya mōkṣasya cha vā vidhānē ।
bandhasya hēturmalinaṃ rajōguṇaiḥ
mōkṣasya śuddhaṃ virajastamaskam ॥ 174॥
vivēkavairāgyaguṇātirēkā-
chChuddhatvamāsādya manō vimuktyai ।
bhavatyatō buddhimatō mumukṣō-
stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagrē ॥ 175॥
manō nāma mahāvyāghrō viṣayāraṇyabhūmiṣu ।
charatyatra na gachChantu sādhavō yē mumukṣavaḥ ॥ 176॥
manaḥ prasūtē viṣayānaśēṣān
sthūlātmanā sūkṣmatayā cha bhōktuḥ ।
śarīravarṇāśramajātibhēdān
guṇakriyāhētuphalāni nityam ॥ 177॥
asaṅgachidrūpamamuṃ vimōhya
dēhēndriyaprāṇaguṇairnibaddhya ।
ahammamēti bhramayatyajasraṃ
manaḥ svakṛtyēṣu phalōpabhuktiṣu ॥ 178॥
adhyāsadōṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhēdaḥ – adhyāsayōgāt)
adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ ।
rajastamōdōṣavatō’vivēkinō
janmādiduḥkhasya nidānamētat ॥ 179॥
ataḥ prāhurmanō’vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ ।
yēnaiva bhrāmyatē viśvaṃ vāyunēvābhramaṇḍalam ॥ 180॥
tanmanaḥśōdhanaṃ kāryaṃ prayatnēna mumukṣuṇā ।
viśuddhē sati chaitasminmuktiḥ karaphalāyatē ॥ 181॥
mōkṣaikasaktyā viṣayēṣu rāgaṃ
nirmūlya sannyasya cha sarvakarma ।
sachChraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭhō
rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunōti buddhēḥ ॥ 182॥
manōmayō nāpi bhavētparātmā
hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt ।
duḥkhātmakatvādviṣayatvahētōḥ
draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ ॥ 183॥
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ ।
vijñānamayakōśaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam ॥ 184॥
anuvrajachchitpratibimbaśaktiḥ
vijñānasañjñaḥ prakṛtērvikāraḥ ।
jñānakriyāvānahamityajasraṃ
dēhēndriyādiṣvabhimanyatē bhṛśam ॥ 185॥
anādikālō’yamahaṃsvabhāvō
jīvaḥ samastavyavahāravōḍhā ।
karōti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhēdaḥ – karmāṇyanu)
puṇyānyapuṇyāni cha tatphalāni ॥ 186॥
bhuṅktē vichitrāsvapi yōniṣu vraja-
nnāyāti niryātyadha ūrdhvamēṣaḥ ।
asyaiva vijñānamayasya jāgrat-
svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhōgaḥ ॥ 187॥
dēhādiniṣṭhāśramadharmakarma-
guṇābhimānaḥ satataṃ mamēti ।
vijñānakōśō’yamatiprakāśaḥ
prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ ।
atō bhavatyēṣa upādhirasya
yadātmadhīḥ saṃsarati bhramēṇa ॥ 188॥
yō’yaṃ vijñānamayaḥ prāṇēṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyōtiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sphuratsvayañjyōtiḥ)
kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhōktā bhavatyupādhisthaḥ ॥ 189॥
svayaṃ parichChēdamupētya buddhēḥ
tādātmyadōṣēṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ ।
sarvātmakaḥ sannapi vīkṣatē svayaṃ
svataḥ pṛthaktvēna mṛdō ghaṭāniva ॥ 190॥
upādhisambandhavaśātparātmā
hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – ‘pyupādhi)
ayōvikārānavikārivahnivat
sadaikarūpō’pi paraḥ svabhāvāt ॥ 191॥
śiṣya uvācha ।
bhramēṇāpyanyathā vā’stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ ।
tadupādhēranāditvānnānādērnāśa iṣyatē ॥ 192॥
atō’sya jīvabhāvō’pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ ।
na nivartēta tanmōkṣaḥ kathaṃ mē śrīgurō vada ॥ 193॥
śrīgururuvācha ।
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānēna tachChṛṇu ।
prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mōhitakalpanā ॥ 194॥
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛtēḥ ।
na ghaṭētārthasambandhō nabhasō nīlatādivat ॥ 195॥
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya
pratyagbōdhānandarūpasya buddhēḥ ।
bhrāntyā prāptō jīvabhāvō na satyō
mōhāpāyē nāstyavastusvabhāvāt ॥ 196॥
yāvadbhrāntistāvadēvāsya sattā
mithyājñānōjjṛmbhitasya pramādāt ।
rajjvāṃ sarpō bhrāntikālīna ēva
bhrāntērnāśē naiva sarpō’pi tadvat ॥ 197॥ (pāṭhabhēdaḥ – sarpō’sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tathēṣyatē ।
utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi ॥ 198॥
prabōdhē svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati ।
anādyapīdaṃ nō nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam ॥ 199॥
anādērapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ ।
yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani ॥ 200॥
jīvatvaṃ na tatō’nyastu svarūpēṇa vilakṣaṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – tatō’nyattu)
sambandhastvātmanō buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ ॥ 201॥ (pāṭhabhēdaḥ – sambandhaḥ svātmanō)
vinivṛttirbhavēttasya samyagjñānēna nānyathā ।
brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutērmatam ॥ 202॥
tadātmānātmanōḥ samyagvivēkēnaiva sidhyati ।
tatō vivēkaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanōḥ ॥ 203॥ (pāṭhabhēdaḥ – pratyagātmāsadātmanōḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāyē jalaṃ sphuṭam । (pāṭhabhēdaḥ – paṅkavadaspaṣṭaṃ)
yathā bhāti tathātmāpi dōṣābhāvē sphuṭaprabhaḥ ॥ 204॥
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ
pratītirētasya bhavētpratīchaḥ ।
tatō nirāsaḥ karaṇīya ēva
sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ ॥ 205॥ (pāṭhabhēdaḥ – asadātmanaḥ)
atō nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk ।
vikāritvājjaḍatvāchcha parichChinnatvahētutaḥ ।
dṛśyatvādvyabhichāritvānnānityō nitya iṣyatē ॥ 206॥
ānandapratibimbachumbitatanurvṛttistamōjṛmbhitā
syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ svēṣṭārthalābhōdayaḥ ।
puṇyasyānubhavē vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ
sarvō nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā ॥ 207॥ (pāṭhabhēdaḥ – bhūtvā nandati)
ānandamayakōśasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā ।
svapnajāgarayōrīṣadiṣṭasandarśanādinā ॥ 208॥
naivāyamānandamayaḥ parātmā
sōpādhikatvātprakṛtērvikārāt ।
kāryatvahētōḥ sukṛtakriyāyā
vikārasaṅghātasamāhitatvāt ॥ 209॥
pañchānāmapi kōśānāṃ niṣēdhē yuktitaḥ śrutēḥ । (pāṭhabhēdaḥ – yuktitaḥ kṛtē)
tanniṣēdhāvadhi sākṣī bōdharūpō’vaśiṣyatē ॥ 210॥ (pāṭhabhēdaḥ – tanniṣēdhāvadhiḥ)
yō’yamātmā svayañjyōtiḥ pañchakōśavilakṣaṇaḥ ।
avasthātrayasākṣī sannirvikārō nirañjanaḥ ।
sadānandaḥ sa vijñēyaḥ svātmatvēna vipaśchitā ॥ 211॥
śiṣya uvācha ।
mithyātvēna niṣiddhēṣu kōśēṣvētēṣu pañchasu ।
sarvābhāvaṃ vinā kiñchinna paśyāmyatra hē gurō ।
vijñēyaṃ kimu vastvasti svātmanā”tmavipaśchitā ॥ 212॥ (pāṭhabhēdaḥ – svātmanātra vipaśchitā)
śrīgururuvācha ।
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇō’si vichāraṇē ।
ahamādivikārāstē tadabhāvō’yamapyanu ॥ 213॥ (pāṭhabhēdaḥ – ‘yamapyatha)
sarvē yēnānubhūyantē yaḥ svayaṃ nānubhūyatē ।
tamātmānaṃ vēditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā ॥ 214॥
tatsākṣikaṃ bhavēttattadyadyadyēnānubhūyatē ।
kasyāpyananubhūtārthē sākṣitvaṃ nōpayujyatē ॥ 215॥ (pāṭhabhēdaḥ – nōpapadyatē)
asau svasākṣikō bhāvō yataḥ svēnānubhūyatē ।
ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na chētaraḥ ॥ 216॥
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yō’sau samujjṛmbhatē
pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā । (pāṭhabhēdaḥ – sphurannēkadhā)
nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhēdaḥ – bhājina)
nityānandachidātmanā sphurati taṃ viddhi svamētaṃ hṛdi ॥ 217॥
ghaṭōdakē bimbitamarkabimba-
mālōkya mūḍhō ravimēva manyatē ।
tathā chidābhāsamupādhisaṃsthaṃ
bhrāntyāhamityēva jaḍō’bhimanyatē ॥ 218॥
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ
vihāya sarvaṃ vinirīkṣyatē’rkaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – divi vīkṣyatē’rkaḥ)
taṭastha ētattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhēdaḥ – taṭasthitaḥ tattri)
svayamprakāśō viduṣā yathā tathā ॥ 219॥
dēhaṃ dhiyaṃ chitpratibimbamēvaṃ (pāṭhabhēdaḥ – chitpratibimbamētaṃ)
visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām ।
draṣṭāramātmānamakhaṇḍabōdhaṃ
sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam ॥ 220॥
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ
antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ ।
vijñāya samyaṅnijarūpamētat
pumān vipāpmā virajō vimṛtyuḥ ॥ 221॥
viśōka ānandaghanō vipaśchit
svayaṃ kutaśchinna bibhēti kaśchit ।
nānyō’sti panthā bhavabandhamuktēḥ
vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣōḥ ॥ 222॥
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamōkṣasya kāraṇam ।
yēnādvitīyamānandaṃ brahma sampadyatē budhaiḥ ॥ 223॥ (pāṭhabhēdaḥ – sampadyatē budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartatē punaḥ ।
vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ ॥ 224॥
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham ।
nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati ॥ 225॥
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastunō’bhāvāt ।
na hyanyadasti kiñchit samyak paramārthatattvabōdhadaśāyām ॥ 226॥ (pāṭhabhēdaḥ – paratattvabōdhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt ।
tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśēṣabhāvanādōṣam ॥ 227॥
mṛtkāryabhūtō’pi mṛdō na bhinnaḥ
kumbhō’sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt ।
na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ
kutō mṛṣā kalpitanāmamātraḥ ॥ 228॥
kēnāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ
ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyatē ।
atō ghaṭaḥ kalpita ēva mōhā-
nmṛdēva satyaṃ paramārthabhūtam ॥ 229॥
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadēvaṃ (pāṭhabhēdaḥ – sadaiva)
tanmātramētanna tatō’nyadasti । (pāṭhabhēdaḥ – sanmātramētanna)
astīti yō vakti na tasya mōhō
vinirgatō nidritavatprajalpaḥ ॥ 230॥
brahmaivēdaṃ viśvamityēva vāṇī
śrautī brūtē’tharvaniṣṭhā variṣṭhā ।
tasmādētadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ
nādhiṣṭhānādbhinnatā”rōpitasya ॥ 231॥
satyaṃ yadi syājjagadētadātmanō’
nantattvahānirnigamāpramāṇatā ।
asatyavāditvamapīśituḥ syā-
nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām ॥ 232॥
īśvarō vastutattvajñō na chāhaṃ tēṣvavasthitaḥ ।
na cha matsthāni bhūtānītyēvamēva vyachīklṛpat ॥ 233॥ (pāṭhabhēdaḥ – vyachīkathat)
yadi satyaṃ bhavēdviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām ।
yannōpalabhyatē kiñchidatō’satsvapnavanmṛṣā ॥ 234॥
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ
pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat । guṇāhivat
ārōpitasyāsti kimarthavattā’-
dhiṣṭhānamābhāti tathā bhramēṇa ॥ 235॥
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ
brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ ।
idantayā brahma sadaiva rūpyatē (pāṭhabhēdaḥ – sadēva)
tvārōpitaṃ brahmaṇi nāmamātram ॥ 236॥
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ
viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam ।
praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ
nirantarānandarasasvarūpam ॥ 237॥
nirastamāyākṛtasarvabhēdaṃ
nityaṃ sukhaṃ niṣkalamapramēyam । (pāṭhabhēdaḥ – nityaṃ dhruvaṃ)
arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ
jyōtiḥ svayaṃ kiñchididaṃ chakāsti ॥ 238॥
jñātṛjñēyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam ।
kēvalākhaṇḍachinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ ॥ 239॥
ahēyamanupādēyaṃ manōvāchāmagōcharam ।
apramēyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ ॥ 240॥ (pāṭhabhēdaḥ – pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayōḥ
brahmātmanōḥ śōdhitayōryadīttham । (pāṭhabhēdaḥ – śōdhitayōryadittham)
śrutyā tayōstattvamasīti samyag
ēkatvamēva pratipādyatē muhuḥ ॥ 241-
ēkyaṃ tayōrlakṣitayōrna vāchyayōḥ
nigadyatē’nyōnyaviruddhadharmiṇōḥ ।
khadyōtabhānvōriva rājabhṛtyayōḥ
kūpāmburāśyōḥ paramāṇumērvōḥ ॥ 242॥
tayōrvirōdhō’yamupādhikalpitō
na vāstavaḥ kaśchidupādhirēṣaḥ ।
īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ
jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañchakōśam ॥ 243॥ (pāṭhabhēdaḥ – pañchakōśāḥ)
ētāvupādhī parajīvayōstayōḥ
samyaṅnirāsē na parō na jīvaḥ ।
rājyaṃ narēndrasya bhaṭasya khēṭak-
stayōrapōhē na bhaṭō na rājā ॥ 244॥
athāta ādēśa iti śrutiḥ svayaṃ
niṣēdhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam ।
śrutipramāṇānugṛhītabōdhā- (pāṭhabhēdaḥ – pramāṇānugṛhītayuktyā)
ttayōrnirāsaḥ karaṇīya ēva ॥ 245॥
nēdaṃ nēdaṃ kalpitatvānna satyaṃ
rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavachcha । (pāṭhabhēdaḥ – rajjau)
itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapōhya
jñēyaḥ paśchādēkabhāvastayōryaḥ ॥ 246॥
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau
tayōrakhaṇḍaikarasatvasiddhayē ।
nālaṃ jahatyā na tathā’jahatyā
kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam ॥ 247॥ (pāṭhabhēdaḥ – bhayārthaikatayaiva)
sa dēvadattō’yamitīha chaikatā
viruddhadharmāṃśamapāsya kathyatē ।
yathā tathā tattvamasītivākyē
viruddhadharmānubhayatra hitvā ॥ 248॥
saṃlakṣya chinmātratayā sadātmanōḥ
akhaṇḍabhāvaḥ parichīyatē budhaiḥ ।
ēvaṃ mahāvākyaśatēna kathyatē
brahmātmanōraikyamakhaṇḍabhāvaḥ ॥ 249॥
asthūlamityētadasannirasya
siddhaṃ svatō vyōmavadapratarkyam ।
atō mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ
jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam ।
brahmāhamityēva viśuddhabuddhyā
viddhi svamātmānamakhaṇḍabōdham ॥ 250॥
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramēvāhitaṃ (pāṭhabhēdaḥ – mṛnmātramēvābhitaḥ)
tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramēvākhilam ।
yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ॥ 251॥
nidrākalpitadēśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā
mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ ।
yasmādēvamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat
tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ॥ 252॥
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadvivēkē (pāṭhabhēdaḥ – yadvivēkē)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam ।
svapnē naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vichitraṃ
svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabōdhē ॥ 253॥
jātinītikulagōtradūragaṃ
nāmarūpaguṇadōṣavarjitam ।
dēśakālaviṣayātivarti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 254॥
yatparaṃ sakalavāgagōcharaṃ
gōcharaṃ vimalabōdhachakṣuṣaḥ ।
śuddhachidghanamanādi vastu yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 255॥
ṣaḍbhirūrmibhirayōgi yōgihṛd-
bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam ।
buddhyavēdyamanavadyamasti yad (pāṭhabhēdaḥ – bhūti yad)
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 256॥
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ
svāśrayaṃ cha sadasadvilakṣaṇam ।
niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhēdaḥ – nirupamānamṛddhimat)
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 257॥
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-
vyādhināśanavihīnamavyayam ।
viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhēdaḥ – vanaghātakāraṇaṃ)
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 258॥
astabhēdamanapāstalakṣaṇaṃ
nistaraṅgajalarāśiniśchalam ।
nityamuktamavibhaktamūrti yad
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 259॥
ēkamēva sadanēkakāraṇaṃ
kāraṇāntaranirāsyakāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ – sakāraṇam)
kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 260॥
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ
yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param ।
nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 261॥
yadvibhāti sadanēkadhā bhramā-
nnāmarūpaguṇavikriyātmanā ।
hēmavatsvayamavikriyaṃ sadā
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 262॥
yachchakāstyanaparaṃ parātparaṃ
pratyagēkarasamātmalakṣaṇam ।
satyachitsukhamanantamavyayaṃ
brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 263॥
uktamarthamimamātmani svayaṃ
bhāvayētprathitayuktibhirdhiyā । (pāṭhabhēdaḥ – bhāvaya prathita)
saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat
tēna tattvanigamō bhaviṣyati ॥ 264॥
sambōdhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhēdaḥ – svaṃ bōdhamātraṃ)
vijñāya saṅghē nṛpavachcha sainyē ।
tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthitō (pāṭhabhēdaḥ – tadātmanaivātmani)
vilāpaya brahmaṇi viśvajātam ॥ 265॥ (pāṭhabhēdaḥ – dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ
brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam ।
tadātmanā yō’tra vasēdguhāyāṃ
punarna tasyāṅgaguhāpravēśaḥ ॥ 266॥
jñātē vastunyapi balavatī vāsanā’nādirēṣā
kartā bhōktāpyahamiti dṛḍhā yā’sya saṃsārahētuḥ ।
pratyagdṛṣṭyā”tmani nivasatā sāpanēyā prayatnā-
nmuktiṃ prāhustadiha munayō vāsanātānavaṃ yat ॥ 267॥
ahaṃ mamēti yō bhāvō dēhākṣādāvanātmani ।
adhyāsō’yaṃ nirastavyō viduṣā svātmaniṣṭhayā ॥ 268॥
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam ।
sō’hamityēva sadvṛttyā’nātmanyātmamatiṃ jahi ॥ 269॥
lōkānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dēhānuvartanam ।
śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 270॥
lōkavāsanayā jantōḥ śāstravāsanayāpi cha ।
dēhavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyatē ॥ 271
saṃsārakārāgṛhamōkṣamichChō-
rayōmayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam । (pāṭhabhēdaḥ – nibaddha)
vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ
yō’smādvimuktaḥ samupaiti muktim ॥ 272॥
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhēdaḥ – jalādisamparkavaśāt)
durgandhadhūtā’garudivyavāsanā ।
saṅgharṣaṇēnaiva vibhāti samya-
gvidhūyamānē sati bāhyagandhē ॥ 273॥
antaḥśritānantadurantavāsanā-
dhūlīviliptā paramātmavāsanā ।
prajñātisaṅgharṣaṇatō viśuddhā
pratīyatē chandanagandhavat sphuṭam ॥ 274॥ (pāṭhabhēdaḥ – sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirōbhūtātmavāsanā ।
nityātmaniṣṭhayā tēṣāṃ nāśē bhāti svayaṃ sphuṭam ॥ 275॥ (pāṭhabhēdaḥ – sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ
tathā tathā muñchati bāhyavāsanām । (pāṭhabhēdaḥ – bāhyavāsanāḥ)
niḥśēṣamōkṣē sati vāsanānāṃ
ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā ॥ 276॥
svātmanyēva sadā sthitvā manō naśyati yōginaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sthityā)
vāsanānāṃ kṣayaśchātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 277॥
tamō dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhēna naśyati ।
tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 278॥
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niśchitya niśchalaḥ ।
dhairyamālambya yatnēna svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 279॥
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmētyatadvyāvṛttipūrvakam ।
vāsanāvēgataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 280॥
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ ।
kvachidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 281॥
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā munēḥ । (pāṭhabhēdaḥ – annādānavisargā)
tadēkaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 282॥
tattvamasyādivākyōtthabrahmātmaikatvabōdhataḥ ।
brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 283॥
ahambhāvasya dēhē’sminniḥśēṣavilayāvadhi ।
sāvadhānēna yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 284॥
pratītirjīvajagatōḥ svapnavadbhāti yāvatā ।
tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 285॥
nidrāyā lōkavārtāyāḥ śabdādērapi vismṛtēḥ ।
kvachinnāvasaraṃ dattvā chintayātmānamātmani ॥ 286॥
mātāpitrōrmalōdbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ ।
tyaktvā chāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava ॥ 287॥
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani ।
vilāpyākhaṇḍabhāvēna tūṣṇī bhava sadā munē ॥ 288॥ (pāṭhabhēdaḥ – tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā ।
brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat ॥ 289॥
chidātmani sadānandē dēhārūḍhāmahandhiyam ।
nivēśya liṅgamutsṛjya kēvalō bhava sarvadā ॥ 290॥
yatraiṣa jagadābhāsō darpaṇāntaḥ puraṃ yathā ।
tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyō bhaviṣyasi ॥ 291॥
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ
chidadvayānandamarūpamakriyam ।
tadētya mithyāvapurutsṛjēta (pāṭhabhēdaḥ – sṛjaita)
śailūṣavadvēṣamupāttamātmanaḥ ॥ 292॥
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva
naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt ।
jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ
kutō’hamādēḥ kṣaṇikasya sidhyēt ॥ 293॥
ahampadārthastvahamādisākṣī
nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt ।
brūtē hyajō nitya iti śrutiḥ svayaṃ
tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ ॥ 294॥
vikāriṇāṃ sarvavikāravēttā
nityāvikārō bhavituṃ samarhati । (pāṭhabhēdaḥ – nityō’vikārō)
manōrathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ
punaḥ punardṛṣṭamasattvamētayōḥ ॥ 295॥
atō’bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍē
piṇḍābhimāninyapi buddhikalpitē ।
kālatrayābādhyamakhaṇḍabōdhaṃ
jñātvā svamātmānamupaihi śāntim ॥ 296॥
tyajābhimānaṃ kulagōtranāma-
rūpāśramēṣvārdraśavāśritēṣu ।
liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-
styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ ॥ 297॥
santyanyē pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahētavō dṛṣṭāḥ ।
tēṣāmēvaṃ mūlaṃ prathamavikārō bhavatyahaṅkāraḥ ॥ 298॥ (pāṭhabhēdaḥ – tēṣāmēṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandhō’haṅkārēṇa durātmanā ।
tāvanna lēśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā ॥ 299॥
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyatē ।
chandravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ ॥ 300॥
yō vā purē sō’hamiti pratītō (pāṭhabhēdaḥ – puraiṣō’hamiti)
buddhyā praklṛptastamasā’timūḍhayā । (pāṭhabhēdaḥ – buddhyā’viviktastamasā)
tasyaiva niḥśēṣatayā vināśē
brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ ॥ 301॥
brahmānandanidhirmahābalavatā’haṅkāraghōrāhinā
saṃvēṣṭyātmani rakṣyatē guṇamayaiśchaṇḍēstribhirmastakaiḥ (pāṭhabhēdaḥ – chaṇḍai)
vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vichChidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhēdaḥ – dyutimatā)
nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīrō’nubhōktuṅkṣamaḥ ॥ 302॥
yāvadvā yatkiñchidviṣadōṣasphūrtirasti chēddēhē ।
kathamārōgyāya bhavēttadvadahantāpi yōginō muktyai ॥ 303॥
ahamō’tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā ।
pratyaktattvavivēkādidamahamasmīti vindatē tattvam ॥ 304॥ (pāṭhabhēdaḥ – vivēkādayam)
ahaṅkārē kartaryahamiti matiṃ muñcha sahasā (pāṭhabhēdaḥ – ahaṅkartaryasminnahamiti)
vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi ।
yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā
pratīchaśchinmūrtēstava sukhatanōḥ saṃsṛtiriyam ॥ 305॥
sadaikarūpasya chidātmanō vibhō-
rānandamūrtēranavadyakīrtēḥ ।
naivānyathā kvāpyavikāriṇastē
vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ ॥ 306॥
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ
bhōkturgalē kaṇṭakavatpratītam ।
vichChidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ
bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yathēṣṭam ॥ 307॥
tatō’hamādērvinivartya vṛttiṃ
santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt ।
tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā
pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ ॥ 308॥
samūlakṛttō’pi mahānahaṃ punaḥ
vyullēkhitaḥ syādyadi chētasā kṣaṇam ।
sañjīvya vikṣēpaśataṃ karōti
nabhasvatā prāvṛṣi vāridō yathā ॥ 309॥
nigṛhya śatrōrahamō’vakāśaḥ
kvachinna dēyō viṣayānuchintayā ।
sa ēva sañjīvanahēturasya
prakṣīṇajambīratarōrivāmbu ॥ 310॥
dēhātmanā saṃsthita ēva kāmī
vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt ।
atō’rthasandhānaparatvamēva
bhēdaprasaktyā bhavabandhahētuḥ ॥ 311॥
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyatē ।
kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirōdhayēt ॥ 312॥
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā cha vāsanā ।
vardhatē sarvathā puṃsaḥ saṃsārō na nivartatē ॥ 313॥
saṃsārabandhavichChittyai tad dvayaṃ pradahēdyatiḥ ।
vāsanāvṛddhirētābhyāṃ chintayā kriyayā bahiḥ ॥ 314॥ (pāṭhabhēdaḥ – vāsanā prēryatē hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūtē saṃsṛtimātmanaḥ ।
trayāṇāṃ cha kṣayōpāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā ॥ 315॥
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalōkanaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – mātrāvalōkanam)
sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnutē ॥ 316॥
kriyānāśē bhavēchchintānāśō’smādvāsanākṣayaḥ ।
vāsanāprakṣayō mōkṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyatē ॥ 317॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇē sati
hyasau vilīnāpyahamādivāsanā । (pāṭhabhēdaḥ – vilīnā tvahamādivāsanā)
atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ
vilīyatē sādhu yathā tamisrā ॥ 318॥
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ
na dṛśyatē satyuditē dinēśē ।
tathā’dvayānandarasānubhūtau
naivāsti bandhō na cha duḥkhagandhaḥ ॥ 319॥
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhēdaḥ – pravilāpayansvayaṃ)
sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan ।
samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā
kālaṃ nayēthāḥ sati karmabandhē ॥ 320॥
pramādō brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadāchana ।
pramādō mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ ॥ 321॥
na pramādādanarthō’nyō jñāninaḥ svasvarūpataḥ ।
tatō mōhastatō’handhīstatō bandhastatō vyathā ॥ 322॥
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ ।
vikṣēpayati dhīdōṣairyōṣā jāramiva priyam ॥ 323॥
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati ।
āvṛṇōti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham ॥ 324॥
lakṣyachyutaṃ chēdyadi chittamīṣad
bahirmukhaṃ sannipatēttatastataḥ ।
pramādataḥ prachyutakēlikandukaḥ
sōpānapaṅktau patitō yathā tathā ॥ 325॥
viṣayēṣvāviśachchētaḥ saṅkalpayati tadguṇān ।
samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam ॥ 326॥
ataḥ pramādānna parō’sti mṛtyuḥ
vivēkinō brahmavidaḥ samādhau ।
samāhitaḥ siddhimupaiti samyak
samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ ॥ 327॥
tataḥ svarūpavibhraṃśō vibhraṣṭastu patatyadhaḥ ।
patitasya vinā nāśaṃ punarnārōha īkṣyatē ॥ 328॥
saṅkalpaṃ varjayēttasmātsarvānarthasya kāraṇam ।
apathyāni hi vastūni vyādhigrastō yathōtsṛjē ।
jīvatō yasya kaivalyaṃ vidēhē sa cha kēvalaḥ ।
yatkiñchit paśyatō bhēdaṃ bhayaṃ brūtē yajuḥśrutiḥ ॥ 329॥
yadā kadā vāpi vipaśchidēṣa
brahmaṇyanantē’pyaṇumātrabhēdam ।
paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva
yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt ॥ 330॥ (pāṭhabhēdaḥ – yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhē
dṛśyē’tra yaḥ svātmamatiṃ karōti ।
upaiti duḥkhōpari duḥkhajātaṃ
niṣiddhakartā sa malimluchō yathā ॥ 331॥
satyābhisandhānaratō vimuktō
mahattvamātmīyamupaiti nityam ।
mithyābhisandhānaratastu naśyēd
dṛṣṭaṃ tadētadyadachaurachaurayōḥ ॥ 332॥ (pāṭhabhēdaḥ – chōrachōrayōḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahētuṃ vihāya
svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhēt
sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā
harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam ॥ 333॥
bāhyānusandhiḥ parivardhayētphalaṃ (pāṭhabhēdaḥ – bāhyābhisandhiḥ)
durvāsanāmēva tatastatō’dhikām ।
jñātvā vivēkaiḥ parihṛtya bāhyaṃ
svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam ॥ 334॥
bāhyē niruddhē manasaḥ prasannatā
manaḥprasādē paramātmadarśanam ।
tasminsudṛṣṭē bhavabandhanāśō
bahirnirōdhaḥ padavī vimuktēḥ ॥ 335॥
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivēkī
śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī ।
jānanhi kuryādasatō’valambaṃ
svapātahētōḥ śiśuvanmumukṣuḥ ॥ 336॥
dēhādisaṃsaktimatō na muktiḥ
muktasya dēhādyabhimatyabhāvaḥ ।
suptasya nō jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ
svapnastayōrbhinnaguṇāśrayatvāt ॥ 337॥
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgamēṣu
jñātvā”tmanādhāratayā vilōkya । (pāṭhabhēdaḥ – jñānātman)
tyaktākhilōpādhirakhaṇḍarūpaḥ
pūrṇātmanā yaḥ sthita ēṣa muktaḥ ॥ 338॥
sarvātmanā bandhavimuktihētuḥ
sarvātmabhāvānna parō’sti kaśchit ।
dṛśyāgrahē satyupapadyatē’sau
sarvātmabhāvō’sya sadātmaniṣṭhayā ॥ 339॥
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭatē dēhātmanā tiṣṭhatō
bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ ।
sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ
tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandēchChubhiryatnataḥ ॥ 340॥
sarvātmasiddhayē bhikṣōḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sārvātmya)
samādhiṃ vidadhātyēṣā śāntō dānta iti śrutiḥ ॥ 341॥
ārūḍhaśaktērahamō vināśaḥ
kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – kartuṃ na)
yē nirvikalpākhyasamādhiniśchalāḥ
tānantarā’nantabhavā hi vāsanāḥ ॥ 342॥
ahambuddhyaiva mōhinyā yōjayitvā”vṛtērbalāt ।
vikṣēpaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣēpayati tadguṇaiḥ ॥ 343॥
vikṣēpaśaktivijayō viṣamō vidhātuṃ
niḥśēṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāvē ।
dṛgdṛśyayōḥ sphuṭapayōjalavadvibhāgē
naśyēttadāvaraṇamātmani cha svabhāvāt ।
niḥsaṃśayēna bhavati pratibandhaśūnyō
vikṣēpaṇaṃ na hi tadā yadi chēnmṛṣārthē ॥ 344॥ (pāṭhabhēdaḥ – nikṣēpaṇaṃ)
samyagvivēkaḥ sphuṭabōdhajanyō
vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam ।
Chinatti māyākṛtamōhabandhaṃ
yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ ॥ 345॥ (pāṭhabhēdaḥ – vimuktasya)
parāvaraikatvavivēkavahniḥ
dahatyavidyāgahanaṃ hyaśēṣam ।
kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ
advaitabhāvaṃ samupēyuṣō’sya ॥ 346॥
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ ।
mithyājñānavināśastadvikṣēpajanitaduḥkhanivṛttiḥ ॥ 347॥
ētattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt ।
tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktayē viduṣā ॥ 348॥
ayō’gniyōgādiva satsamanvayān
mātrādirūpēṇa vijṛmbhatē dhīḥ ।
tatkāryamētaddvitayaṃ yatō mṛṣā (pāṭhabhēdaḥ – tatkāryamēva tritayaṃ)
dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanōrathēṣu ॥ 349॥
tatō vikārāḥ prakṛtērahammukhā
dēhāvasānā viṣayāścha sarvē ।
kṣaṇē’nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhēdaḥ – bhāvina ēṣa ātmā)
masattvamātmā tu kadāpi nānyathā ॥ 350॥ (pāṭhabhēdaḥ – masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍachidēkarūpō
buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ ।
ahampadapratyayalakṣitārthaḥ
pratyak sadānandaghanaḥ parātmā ॥ 351॥
itthaṃ vipaśchitsadasadvibhajya
niśchitya tattvaṃ nijabōdhadṛṣṭyā ।
jñātvā svamātmānamakhaṇḍabōdhaṃ
tēbhyō vimuktaḥ svayamēva śāmyati ॥ 352॥
ajñānahṛdayagranthērniḥśēṣavilayastadā ।
samādhinā’vikalpēna yadā’dvaitātmadarśanam ॥ 353॥
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidōṣāt
prabhavati paramātmanyadvayē nirviśēṣē ।
pravilasati samādhāvasya sarvō vikalpō
vilayanamupagachChēdvastutattvāvadhṛtyā ॥ 354॥
śāntō dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ
kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam ।
tēnāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān
brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyō nirvikalpaḥ ॥ 355॥
samāhitā yē pravilāpya bāhyaṃ
śrōtrādi chētaḥ svamahaṃ chidātmani ।
ta ēva muktā bhavapāśabandhaiḥ
nānyē tu pārōkṣyakathābhidhāyinaḥ ॥ 356॥
upādhibhēdātsvayamēva bhidyatē (pāṭhabhēdaḥ – yōgātsvayamēva)
chōpādhyapōhē svayamēva kēvalaḥ ।
tasmādupādhērvilayāya vidvān
vasētsadā’kalpasamādhiniṣṭhayā ॥ 357॥
sati saktō narō yāti sadbhāvaṃ hyēkaniṣṭhayā ।
kīṭakō bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpatē ॥ 358॥
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭakō
dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛchChati । (pāṭhabhēdaḥ – dhyāyanyathāliṃ)
tathaiva yōgī paramātmatattvaṃ
dhyātvā samāyāti tadēkaniṣṭhayā ॥ 359॥
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ
na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati ।
samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā
jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ ॥ 360॥
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśōdhitaṃ
tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛchChati ।
tathā manaḥ sattvarajastamōmalaṃ
dhyānēna santyajya samēti tattvam ॥ 361॥
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ
pakvaṃ manō brahmaṇi līyatē yadā ।
tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhēdaḥ – sa vikalpavarjitaḥ)
svatō’dvayānandarasānubhāvakaḥ ॥ 362॥
samādhinā’nēna samastavāsanā-
granthērvināśō’khilakarmanāśaḥ ।
antarbahiḥ sarvata ēva sarvadā
svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt ॥ 363॥
śrutēḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi ।
nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam ॥ 364॥
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ
brahmatattvamavagamyatē dhruvam ।
nānyathā chalatayā manōgatēḥ
pratyayāntaravimiśritaṃ bhavēt ॥ 365॥
ataḥ samādhatsva yatēndriyaḥ san
nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīchi ।
vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā
kṛtaṃ sadēkatvavilōkanēna ॥ 366॥
yōgasya prathamadvāraṃ vāṅnirōdhō’parigrahaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – prathamaṃ dvāraṃ)
nirāśā cha nirīhā cha nityamēkāntaśīlatā ॥ 367॥
ēkāntasthitirindriyōparamaṇē hēturdamaśchētasaḥ
saṃrōdhē karaṇaṃ śamēna vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā ।
tēnānandarasānubhūtirachalā brāhmī sadā yōginaḥ
tasmāchchittanirōdha ēva satataṃ kāryaḥ prayatnō munēḥ ॥ 368॥ prayatnānmunēḥ
vāchaṃ niyachChātmani taṃ niyachCha
buddhau dhiyaṃ yachCha cha buddhisākṣiṇi ।
taṃ chāpi pūrṇātmani nirvikalpē
vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva ॥ 369॥
dēhaprāṇēndriyamanōbuddhyādibhirupādhibhiḥ ।
yairyairvṛttēḥsamāyōgastattadbhāvō’sya yōginaḥ ॥ 370॥
tannivṛttyā munēḥ samyak sarvōparamaṇaṃ sukham ।
sandṛśyatē sadānandarasānubhavaviplavaḥ ॥ 371॥
antastyāgō bahistyāgō viraktasyaiva yujyatē ।
tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā ॥ 372॥
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – saṅgaḥ)
virakta ēva śaknōti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ ॥ 373॥
vairāgyabōdhau puruṣasya pakṣivat
pakṣau vijānīhi vichakṣaṇa tvam ।
vimuktisaudhāgralatādhirōhaṇaṃ
tābhyāṃ vinā nānyatarēṇa sidhyati ॥ 374॥
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ
samāhitasyaiva dṛḍhaprabōdhaḥ ।
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ
muktātmanō nityasukhānubhūtiḥ ॥ 375॥
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ
tachchēchChuddhatarātmabōdhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk ।
ētaddvāramajasramuktiyuvatēryasmāttvamasmātparaṃ
sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śrēyasē ॥ 376॥
āśāṃ Chinddhi viṣōpamēṣu viṣayēṣvēṣaiva mṛtyōḥ kṛti- (pāṭhabhēdaḥ – mṛtyōḥ sṛti)
styaktvā jātikulāśramēṣvabhimatiṃ muñchātidūrātkriyāḥ ।
dēhādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani
tvaṃ draṣṭāsyamanō’si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ ॥ 377॥ (pāṭhabhēdaḥ – draṣṭāsyamalō)
lakṣyē brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyēndriyaṃ
svasthānē vinivēśya niśchalatanuśchōpēkṣya dēhasthitim ।
brahmātmaikyamupētya tanmayatayā chākhaṇḍavṛttyā’niśaṃ
brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam ॥ 378॥ (pāṭhabhēdaḥ – kimanyairbhramaiḥ)
anātmachintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam ।
chintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam ॥ 379॥
ēṣa svayañjyōtiraśēṣasākṣī
vijñānakōśō vilasatyajasram । vijñānakōśē
lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-
makhaṇḍavṛttyā”tmatayā’nubhāvaya ॥ 380॥
ētamachChinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā ।
ullēkhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam ॥ 381॥
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan ।
udāsīnatayā tēṣu tiṣṭhētsphuṭaghaṭādivat ॥ 382॥ (pāṭhabhēdaḥ – tiṣṭhēdghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpē
nivēśya sākṣiṇyavabōdhamātrē ।
śanaiḥ śanairniśchalatāmupānayan
pūrṇaṃ svamēvānuvilōkayēttataḥ ॥ 383॥ (pāṭhabhēdaḥ – pūrṇatvamēvānu)
dēhēndriyaprāṇamanō’hamādibhiḥ
svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ ।
vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ
pūrṇaṃ mahākāśamivāvalōkayēt ॥ 384॥
ghaṭakalaśakusūlasūchimukhyaiḥ
gaganamupādhiśatairvimuktamēkam ।
bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ
paramahamādivimuktamēkamēva ॥ 385॥
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – brahmādyāḥ stamba)
tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyēdēkātmanā sthitam ॥ 386॥
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadvivēkē (pāṭhabhēdaḥ – yadvivēkē)
tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam ।
bhrāntērnāśē bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhēdaḥ – bhrāntidṛṣṭā)
rajjustadvadviśvamātmasvarūpam ॥ 387॥
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ ।
svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñchana ॥ 388॥
antaḥ svayaṃ chāpi bahiḥ svayaṃ cha
svayaṃ purastāt svayamēva paśchāt ।
svayaṃ hyāvāchyāṃ svayamapyudīchyāṃ (pāṭhabhēdaḥ – hyavāchyāṃ)
tathōpariṣṭātsvayamapyadhastāt ॥ 389॥
taraṅgaphēnabhramabudbudādi
sarvaṃ svarūpēṇa jalaṃ yathā tathā ।
chidēva dēhādyahamantamētat
sarvaṃ chidēvaikarasaṃ viśuddham ॥ 390॥
sadēvēdaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayōḥ
satō’nyannāstyēva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ ।
pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ
vadatyēṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā ॥ 391॥
kriyāsamabhihārēṇa yatra nānyaditi śrutiḥ ।
bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttayē ॥ 392॥
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhēdaḥ – nirvikalpa)
niḥsīmaniḥspandananirvikāram ।
antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ
svayaṃ paraṃ brahma kimasti bōdhyam ॥ 393॥
vaktavyaṃ kimu vidyatē’tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ
brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – jagadāparāṇu sakalaṃ)
brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ
brahmībhūya vasanti santatachidānandātmanaitaddhruvam ॥ 394॥ (pāṭhabhēdaḥ – ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakōśē’handhiyōtthāpitāśāṃ
prasabhamanilakalpē liṅgadēhē’pi paśchāt ।
nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ
svayamiti parichīya brahmarūpēṇa tiṣṭha ॥ 395॥
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuchiḥ
parēbhyaḥ syātklēśō jananamaraṇavyādhinilayaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – vyādhinirayāḥ)
yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramachalam
tadā tēbhyō muktō bhavati hi tadāha śrutirapi ॥ 396॥
svātmanyārōpitāśēṣābhāsavastunirāsataḥ ।
svayamēva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam ॥ 397॥
samāhitāyāṃ sati chittavṛttau
parātmani brahmaṇi nirvikalpē ।
na dṛśyatē kaśchidayaṃ vikalpaḥ
prajalpamātraḥ pariśiṣyatē yataḥ ॥ 398॥ (pāṭhabhēdaḥ – tataḥ)
asatkalpō vikalpō’yaṃ viśvamityēkavastuni ।
nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 399॥
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni । (pāṭhabhēdaḥ – draṣṭṛdarśana)
nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 400॥
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni ।
nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 401॥
tējasīva tamō yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ – yatra vilīnaṃ)
advitīyē parē tattvē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 402॥
ēkātmakē parē tattvē bhēdavārtā kathaṃ vasēt । (pāṭhabhēdaḥ – kathaṃ bhavēt)
suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhēdaḥ kēnāvalōkitaḥ ॥ 403॥
na hyasti viśvaṃ paratattvabōdhāt
sadātmani brahmaṇi nirvikalpē ।
kālatrayē nāpyahirīkṣitō guṇē
na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām ॥ 404॥
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ ।
iti brūtē śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyatē ॥ 405॥
ananyatvamadhiṣṭhānādārōpyasya nirīkṣitam ।
paṇḍitai rajjusarpādau vikalpō bhrāntijīvanaḥ ॥ 406॥
chittamūlō vikalpō’yaṃ chittābhāvē na kaśchana ।
ataśchittaṃ samādhēhi pratyagrūpē parātmani ॥ 407॥
kimapi satatabōdhaṃ kēvalānandarūpaṃ
nirupamamativēlaṃ nityamuktaṃ nirīham ।
niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 408॥
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ
samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram ।
nigamavachanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 409॥
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhēdaḥ – bhāsavastu)
stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam ।
śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamēkaṃ
hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 410॥
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpē
vilōkayātmānamakhaṇḍavaibhavam ।
vichChinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhēdaḥ – gandhagandhilaṃ)
yatnēna puṃstvaṃ saphalīkuruṣva ॥ 411-
sarvōpādhivinirmuktaṃ sachchidānandamadvayam ।
bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpasē’dhvanē ॥ 412॥
Chāyēva puṃsaḥ paridṛśyamāna-
mābhāsarūpēṇa phalānubhūtyā ।
śarīramārāchChavavannirastaṃ
punarna sandhatta idaṃ mahātmā ॥ 413॥
satatavimalabōdhānandarūpaṃ samētya (pāṭhabhēdaḥ – svamētya)
tyaja jaḍamalarūpōpādhimētaṃ sudūrē ।
atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhēdaḥ – punarapi naiva)
smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpatē kutsanāya ॥ 414॥
samūlamētatparidāhya vahnau (pāṭhabhēdaḥ – paridahya)
sadātmani brahmaṇi nirvikalpē ।
tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabōdhā-
nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ ॥ 415॥
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ
prayātu vā tiṣṭhatu gōriva srak ।
na tatpunaḥ paśyati tattvavēttā-
”nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ ॥ 416॥
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ ।
kimichChan kasya vā hētōrdēhaṃ puṣṇāti tattvavit ॥ 417॥
saṃsiddhasya phalaṃ tvētajjīvanmuktasya yōginaḥ ।
bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani ॥ 418॥
vairāgyasya phalaṃ bōdhō bōdhasyōparatiḥ phalam ।
svānandānubhavāchChāntirēṣaivōparatēḥ phalam ॥ 419॥
yadyuttarōttarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam ।
nivṛttiḥ paramā tṛptirānandō’nupamaḥ svataḥ ॥ 420॥
dṛṣṭaduḥkhēṣvanudvēgō vidyāyāḥ prastutaṃ phalam ।
yatkṛtaṃ bhrāntivēlāyāṃ nānā karma jugupsitam ।
paśchānnarō vivēkēna tatkathaṃ kartumarhati ॥ 421॥
vidyāphalaṃ syādasatō nivṛttiḥ
pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam ।
tajjñājñayōryanmṛgatṛṣṇikādau
nōchēdvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt ॥ 422॥ (pāṭhabhēdaḥ – nōchēdvidō)
ajñānahṛdayagranthērvināśō yadyaśēṣataḥ ।
anichChōrviṣayaḥ kiṃ nu pravṛttēḥ kāraṇaṃ svataḥ ॥ 423॥ (pāṭhabhēdaḥ – viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayō bhōgyē vairāgyasya tadāvadhiḥ ।
ahambhāvōdayābhāvō bōdhasya paramāvadhiḥ ।
līnavṛttairanutpattirmaryādōparatēstu sā ॥ 424॥ (pāṭhabhēdaḥ – vṛttēra)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-
ranyāvēditabhōgyabhōgakalanō nidrāluvadbālavat ।
svapnālōkitalōkavajjagadidaṃ paśyankvachillabdhadhī-
rāstē kaśchidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyō bhuvi ॥ 425॥
sthitaprajñō yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnutē ।
brahmaṇyēva vilīnātmā nirvikārō viniṣkriyaḥ ॥ 426॥
brahmātmanōḥ śōdhitayōrēkabhāvāvagāhinī ।
nirvikalpā cha chinmātrā vṛttiḥ prajñēti kathyatē ।
susthitā’sau bhavēdyasya sthitaprajñaḥ sa uchyatē ॥ 427॥
yasya sthitā bhavētprajñā yasyānandō nirantaraḥ ।
prapañchō vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 428॥
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ ।
bōdhō nirvāsanō yasya sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 429॥
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ ।
yasya chittaṃ viniśchintaṃ sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 430॥ (pāṭhabhēdaḥ – yaḥ sachittō’pi niśchittaḥ)
vartamānē’pi dēhē’smiñChāyāvadanuvartini ।
ahantāmamatā’bhāvō jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 431॥
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavichāraṇam ।
audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 432॥ (pāṭhabhēdaḥ – prāptē)
guṇadōṣaviśiṣṭē’sminsvabhāvēna vilakṣaṇē ।
sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 433॥
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā”tmani ।
ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 434॥
brahmānandarasāsvādāsaktachittatayā yatēḥ ।
antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 435॥
dēhēndriyādau kartavyē mamāhambhāvavarjitaḥ ।
audāsīnyēna yastiṣṭhētsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 436॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa jīvanmukta iṣyatē)
vijñāta ātmanō yasya brahmabhāvaḥ śrutērbalāt ।
bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 437॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa jīvanmukta iṣyatē)
dēhēndriyēṣvahambhāva idambhāvastadanyakē ।
yasya nō bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 438॥
jīvēśōbhayasaṃsārarūpadurvāsanōjjhitā ।
sā sarvadā bhavēdyasya sa jīvanmukta iṣyatē ॥
na pratyagbrahmaṇōrbhēdaṃ kadāpi brahmasargayōḥ ।
prajñayā yō vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 439॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa jīvanmukta iṣyatē)
sādhubhiḥ pūjyamānē’sminpīḍyamānē’pi durjanaiḥ ।
samabhāvō bhavēdyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 440॥ (pāṭhabhēdaḥ – sa jīvanmukta iṣyatē)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ parēritā
nadīpravāhā iva vārirāśau ।
linanti sanmātratayā na vikriyāṃ
utpādayantyēṣa yatirvimuktaḥ ॥ 441॥
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ ।
asti chēnna sa vijñātabrahmabhāvō bahirmukhaḥ ॥ 442॥
prāchīnavāsanāvēgādasau saṃsaratīti chēt ।
na sadēkatvavijñānānmandī bhavati vāsanā ॥ 443॥
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari ।
tathaiva brahmaṇi jñātē pūrṇānandē manīṣiṇaḥ ॥ 444॥
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyatē ।
bravīti śrutirētasya prārabdhaṃ phaladarśanāt ॥ 445॥
sukhādyanubhavō yāvattāvatprārabdhamiṣyatē ।
phalōdayaḥ kriyāpūrvō niṣkriyō na hi kutrachit ॥ 446॥
ahaṃ brahmēti vijñānātkalpakōṭiśatārjitam ।
sañchitaṃ vilayaṃ yāti prabōdhātsvapnakarmavat ॥ 447॥
yatkṛtaṃ svapnavēlāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam ।
suptōtthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā ॥ 448॥
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabhō yathā ।
na śliṣyati cha yatkiñchitkadāchidbhāvikarmabhiḥ ॥ 449॥ (pāṭhabhēdaḥ – śliṣyatē yatiḥ kiñchit)
na nabhō ghaṭayōgēna surāgandhēna lipyatē ।
tathātmōpādhiyōgēna taddharmairnaiva lipyatē ॥ 450॥
jñānōdayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati ।
adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyōtsṛṣṭabāṇavat ॥ 451॥
vyāghrabuddhyā vinirmuktō bāṇaḥ paśchāttu gōmatau ।
na tiṣṭhati Chinatyēva lakṣyaṃ vēgēna nirbharam ॥ 452॥
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhōgēna tasya kṣayaḥ
samyagjñānahutāśanēna vilayaḥ prāksañchitāgāminām ।
brahmātmaikyamavēkṣya tanmayatayā yē sarvadā saṃsthitāḥ
tēṣāṃ tattritayaṃ nahi kvachidapi brahmaiva tē nirguṇam ॥ 453॥
upādhitādātmyavihīnakēvala-
brahmātmanaivātmani tiṣṭhatō munēḥ ।
prārabdhasadbhāvakathā na yuktā
svapnārthasambandhakathēva jāgrataḥ ॥ 454॥
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadēhē
dēhōpayōginyapi cha prapañchē ।
karōtyahantāṃ mamatāmidantāṃ
kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgarēṇa ॥ 455॥
na tasya mithyārthasamarthanēchChā
na saṅgrahastajjagatō’pi dṛṣṭaḥ ।
tatrānuvṛttiryadi chēnmṛṣārthē
na nidrayā mukta itīṣyatē dhruvam ॥ 456॥
tadvatparē brahmaṇi vartamānaḥ
sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣatē ।
smṛtiryathā svapnavilōkitārthē
tathā vidaḥ prāśanamōchanādau ॥ 457॥
karmaṇā nirmitō dēhaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām ।
nānādērātmanō yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ ॥ 458॥
ajō nityaḥ śāśvata iti brūtē śrutiramōghavāk । (pāṭhabhēdaḥ – ajō nitya iti brūtē śrutirēṣā tvamōghavāk)
tadātmanā tiṣṭhatō’sya kutaḥ prārabdhakalpanā ॥ 459॥
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dēhātmanā sthitiḥ ।
dēhātmabhāvō naivēṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ ॥ 460॥
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntirēva hi ।
adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kutō janiḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sattvamasattvasya)
ajātasya kutō nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ ॥ 461॥
jñānēnājñānakāryasya samūlasya layō yadi ।
tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ dēha iti śaṅkāvatō jaḍān ॥ 462॥
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ ।
na tu dēhādisatyatvabōdhanāya vipaśchitām ।
yataḥ śrutērabhiprāyaḥ paramārthaikagōcharaḥ ॥ 463॥
paripūrṇamanādyantamapramēyamavikriyam ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 464॥
sadghanaṃ chidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 465॥
pratyagēkarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatōmukham ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 466॥
ahēyamanupādēyamanādēyamanāśrayam । manādhēyamanā
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 467॥
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 468॥
anirūpya svarūpaṃ yanmanōvāchāmagōcharam ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 469॥
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam ।
ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 470॥
nirastarāgā vinirastabhōgāḥ (pāṭhabhēdaḥ – nirapāstabhōgāḥ)
śāntāḥ sudāntā yatayō mahāntaḥ ।
vijñāya tattvaṃ paramētadantē
prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayōgāt ॥ 471॥
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ
svarūpamānandaghanaṃ vichārya । (pāṭhabhēdaḥ – nichāyya)
vidhūya mōhaṃ svamanaḥprakalpitaṃ
muktaḥ kṛtārthō bhavatu prabuddhaḥ ॥ 472॥
samādhinā sādhuviniśchalātmanā (pāṭhabhēdaḥ – suniśchalātmanā)
paśyātmatattvaṃ sphuṭabōdhachakṣuṣā ।
niḥsaṃśayaṃ samyagavēkṣitaśchē-
chChrutaḥ padārthō na punarvikalpyatē ॥ 473॥ (pāṭhabhēdaḥ – punarvikalpatē)
svasyāvidyābandhasambandhamōkṣā-
tsatyajñānānandarūpātmalabdhau ।
śāstraṃ yuktirdēśikōktiḥ pramāṇaṃ
chāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam ॥ 474॥
bandhō mōkṣaścha tṛptiścha chintā”rōgyakṣudhādayaḥ ।
svēnaiva vēdyā yajjñānaṃ parēṣāmānumānikam ॥ 475॥
taṭasthitā bōdhayanti guravaḥ śrutayō yathā ।
prajñayaiva tarēdvidvānīśvarānugṛhītayā ॥ 476॥
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam ।
saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhēnnirvikalpātmanā”tmani ॥ 477॥ (pāṭhabhēdaḥ – susukhaṃ tiṣṭhēn)
vēdāntasiddhāntaniruktirēṣā
brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagachcha ।
akhaṇḍarūpasthitirēva mōkṣō
brahmādvitīyē śrutayaḥ pramāṇam ॥ 478॥ (pāṭhabhēdaḥ – brahmādvitīyaṃ)
iti guruvachanāchChrutipramāṇāt
paramavagamya satattvamātmayuktyā ।
praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā
kvachidachalākṛtirātmaniṣṭhatō’bhūt ॥ 479॥ (pāṭhabhēdaḥ – ātmaniṣṭhitō)
kiñchitkālaṃ samādhāya parē brahmaṇi mānasam । (pāṭhabhēdaḥ – kañchitkālaṃ)
utthāya paramānandādidaṃ vachanamabravīt ॥ 480॥ (pāṭhabhēdaḥ – vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ
brahmātmanōrēkatayā’dhigatyā ।
idaṃ na jānē’pyanidaṃ na jānē
kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram ॥ 481॥ (pāṭhabhēdaḥ – sukhamasya pāram)
vāchā vaktumaśakyamēva manasā mantuṃ na vā śakyatē
svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhērvaibhavam ।
ambhōrāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanmē manō
yasyāṃśāṃśalavē vilīnamadhunā”nandātmanā nirvṛtam ॥ 482॥
kva gataṃ kēna vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat ।
adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam ॥ 483॥
kiṃ hēyaṃ kimupādēyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam ।
akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇē brahmamahārṇavē ॥ 484॥
na kiñchidatra paśyāmi na śaṛṇōmi na vēdmyaham ।
svātmanaiva sadānandarūpēṇāsmi vilakṣaṇaḥ ॥ 485॥
namō namastē guravē mahātmanē
vimuktasaṅgāya saduttamāya ।
nityādvayānandarasasvarūpiṇē
bhūmnē sadā’pāradayāmbudhāmnē ॥ 486॥
yatkaṭākṣaśaśisāndrachandrikā-
pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ ।
prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-
nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt ॥ 487॥
dhanyō’haṃ kṛtakṛtyō’haṃ vimuktō’haṃ bhavagrahāt ।
nityānandasvarūpō’haṃ pūrṇō’haṃ tvadanugrahāt ॥ 488॥
asaṅgō’hamanaṅgō’hamaliṅgō’hamabhaṅguraḥ ।
praśāntō’hamanantō’hamamalō’haṃ chirantanaḥ ॥ 489॥ (pāṭhabhēdaḥ – ‘hamatāntō’haṃ)
akartāhamabhōktāhamavikārō’hamakriyaḥ ।
śuddhabōdhasvarūpō’haṃ kēvalō’haṃ sadāśivaḥ ॥ 490॥
draṣṭuḥ śrōturvaktuḥ karturbhōkturvibhinna ēvāham ।
nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabōdhātmā ॥ 491॥
nāhamidaṃ nāhamadō’pyubhayōravabhāsakaṃ paraṃ śuddham ।
bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamēvāham ॥ 492॥
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram ।
nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamēvāham ॥ 493॥
nārāyaṇō’haṃ narakāntakō’haṃ
purāntakō’haṃ puruṣō’hamīśaḥ ।
akhaṇḍabōdhō’hamaśēṣasākṣī
nirīśvarō’haṃ nirahaṃ cha nirmamaḥ ॥ 494॥
sarvēṣu bhūtēṣvahamēva saṃsthitō
jñānātmanā’ntarbahirāśrayaḥ san ।
bhōktā cha bhōgyaṃ svayamēva sarvaṃ
yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā ॥ 495॥
mayyakhaṇḍasukhāmbhōdhau bahudhā viśvavīchayaḥ ।
utpadyantē vilīyantē māyāmārutavibhramāt ॥ 496॥
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-
dārōpitānusphuraṇēna lōkaiḥ ।
kālē yathā kalpakavatsarāya-
ṇartvādayō niṣkalanirvikalpē ॥ 497॥
ārōpitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavēt
kadāpi mūḍhairatidōṣadūṣitaiḥ । mūḍhairmati
nārdrīkarōtyūṣarabhūmibhāgaṃ
marīchikāvāri mahāpravāhaḥ ॥ 498॥
ākāśavallēpavidūragō’haṃ (pāṭhabhēdaḥ – ākāśavat kalpavi)
ādityavadbhāsyavilakṣaṇō’ham ।
ahāryavannityaviniśchalō’haṃ
ambhōdhivatpāravivarjitō’ham ॥ 499॥
na mē dēhēna sambandhō mēghēnēva vihāyasaḥ ।
ataḥ kutō mē taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ ॥ 500॥
upādhirāyāti sa ēva gachChati
sa ēva karmāṇi karōti bhuṅktē ।
sa ēva jīryan mriyatē sadāhaṃ (pāṭhabhēdaḥ – ēva jīvan)
kulādrivanniśchala ēva saṃsthitaḥ ॥ 501॥
na mē pravṛttirna cha mē nivṛttiḥ
sadaikarūpasya niraṃśakasya ।
ēkātmakō yō niviḍō nirantarō (pāṭhabhēdaḥ – nibiḍō)
vyōmēva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu chēṣṭatē ॥ 502॥
puṇyāni pāpāni nirindriyasya
niśchētasō nirvikṛtērnirākṛtēḥ ।
kutō mamākhaṇḍasukhānubhūtēḥ
brūtē hyananvāgatamityapi śrutiḥ ॥ 503॥
Chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā ।
na spṛśatyēva yatkiñchitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam ॥ 504॥
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam ।
avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat ।
dēhēndriyamanōdharmā naivātmānaṃ spṛśantyahō ॥ 505॥ ēxtra
ravēryathā karmaṇi sākṣibhāvō
vahnēryathā dāhaniyāmakatvam । (pāṭhabhēdaḥ – vā’yasi dāhakatvam)
rajjōryathā”rōpitavastusaṅgaḥ
tathaiva kūṭasthachidātmanō mē ॥ 506॥
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ
bhōktāpi vā bhōjayitāpi nāham ।
draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ
sō’haṃ svayañjyōtiranīdṛgātmā ॥ 507॥
chalatyupādhau pratibimbalaulya-
maupādhikaṃ mūḍhadhiyō nayanti ।
svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ
kartāsmi bhōktāsmi hatō’smi hēti ॥ 508॥
jalē vāpi sthalē vāpi luṭhatvēṣa jaḍātmakaḥ ।
nāhaṃ vilipyē taddharmairghaṭadharmairnabhō yathā ॥ 509॥
kartṛtvabhōktṛtvakhalatvamattatā-
jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ ।
buddhērvikalpā na tu santi vastutaḥ
svasminparē brahmaṇi kēvalē’dvayē ॥ 510॥
santu vikārāḥ prakṛtērdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi ।
kiṃ mē’saṅgachitastairna ghanaḥ kvachidambaraṃ spṛśati ॥ 511॥ (pāṭhabhēdaḥ – taiḥ kiṃ mē’saṅgachitērna hyambudaḍambarō’mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantamētat
viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam ।
vyōmaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ
brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 512॥
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ
sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam ।
nityaṃ śuddhaṃ niśchalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhēdaḥ – niṣkalaṃ)
brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 513॥
yatpratyastāśēṣamāyāviśēṣaṃ
pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam ।
satyajñānānantamānandarūpaṃ
brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 514॥
niṣkriyō’smyavikārō’smi
niṣkalō’smi nirākṛtiḥ ।
nirvikalpō’smi nityō’smi
nirālambō’smi nirdvayaḥ ॥ 515॥
sarvātmakō’haṃ sarvō’haṃ sarvātītō’hamadvayaḥ ।
kēvalākhaṇḍabōdhō’hamānandō’haṃ nirantaraḥ ॥ 516॥
svārājyasāmrājyavibhūtirēṣā
bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt ।
prāptā mayā śrīguravē mahātmanē
namō namastē’stu punarnamō’stu ॥ 517॥
mahāsvapnē māyākṛtajanijarāmṛtyugahanē
bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam । (pāṭhabhēdaḥ – ranukalam)
ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā
prabōdhya prasvāpātparamavitavānmāmasi gurō ॥ 518॥
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahasē namaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – sadēkasmai namaśchinmahasē muhuḥ)
yadētadviśvarūpēṇa rājatē gururāja tē ॥ 519॥
iti natamavalōkya śiṣyavaryaṃ
samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam ।
pramuditahṛdayaṃ sa dēśikēndraḥ (pāṭhabhēdaḥ – hṛdayaḥ)
punaridamāha vachaḥ paraṃ mahātmā ॥ 520॥
brahmapratyayasantatirjagadatō brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhēdaḥ – satsarvataḥ)
paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi ।
rūpādanyadavēkṣitaṃ kimabhitaśchakṣuṣmatāṃ dṛśyatē (pāṭhabhēdaḥ – vidyatē)
tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhērvihārāspadam ॥ 521॥
kastāṃ parānandarasānubhūti-
mṛtsṛjya śūnyēṣu ramēta vidvān । (pāṭhabhēdaḥ – mutsṛjya
chandrē mahāhlādini dīpyamānē)
chitrēndumālōkayituṃ ka ichChēt ॥ 522॥
asatpadārthānubhavēna kiñchin
na hyasti tṛptirna cha duḥkhahāniḥ ।
tadadvayānandarasānubhūtyā
tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā ॥ 523॥
svamēva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam । (pāṭhabhēdaḥ – sarvataḥ)
svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmatē ॥ 524॥
akhaṇḍabōdhātmani nirvikalpē
vikalpanaṃ vyōmni puraprakalpanam ।
tadadvayānandamayātmanā sadā
śāntiṃ parāmētya bhajasva maunam ॥ 525॥
tūṣṇīmavasthā paramōpaśāntiḥ
buddhērasatkalpavikalpahētōḥ ।
brahmātmanō brahmavidō mahātmanō
yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram ॥ 526॥
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam ।
vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ ॥ 527॥
gachChaṃstiṣṭhannupaviśañChayānō vā’nyathāpi vā ।
yathēchChayā vasēdvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ ॥ 528॥
na dēśakālāsanadigyamādi-
lakṣyādyapēkṣā’pratibaddhavṛttēḥ । (pāṭhabhēdaḥ – pratibaddha
saṃsiddhatattvasya mahātmanō’sti)
svavēdanē kā niyamādyavasthā ॥ 529॥
ghaṭō’yamiti vijñātuṃ niyamaḥ kō’nvavēkṣatē । (pāṭhabhēdaḥ – apēkṣyatē)
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ ॥ 530॥
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇē sati bhāsatē ।
na dēśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapēkṣatē ॥ 531॥
dēvadattō’hamityētadvijñānaṃ nirapēkṣakam ।
tadvadbrahmavidō’pyasya brahmāhamiti vēdanam ॥ 532॥
bhānunēva jagatsarvaṃ bhāsatē yasya tējasā ।
anātmakamasattuchChaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam ॥ 533॥
vēdaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi ।
yēnārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayēt ॥ 534॥
ēṣa svayañjyōtiranantaśaktiḥ
ātmā’pramēyaḥ sakalānubhūtiḥ ।
yamēva vijñāya vimuktabandhō
jayatyayaṃ brahmaviduttamōttamaḥ ॥ 535॥
na khidyatē nō viṣayaiḥ pramōdatē
na sajjatē nāpi virajyatē cha ।
svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ
nirantarānandarasēna tṛptaḥ ॥ 536॥
kṣudhāṃ dēhavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ । (pāṭhabhēdaḥ – vastuni)
tathaiva vidvān ramatē nirmamō nirahaṃ sukhī ॥ 537॥
chintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu
svātantryēṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśānē vanē ।
vastraṃ kṣālanaśōṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī
sañchārō nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā parē brahmaṇi ॥ 538॥
vimānamālambya śarīramētad
bhunaktyaśēṣānviṣayānupasthitān ।
parēchChayā bālavadātmavēttā
yō’vyaktaliṅgō’nanuṣaktabāhyaḥ ॥ 539॥
digambarō vāpi cha sāmbarō vā
tvagambarō vāpi chidambarasthaḥ ।
unmattavadvāpi cha bālavadvā
piśāchavadvāpi charatyavanyām ॥ 540॥
kāmānniṣkāmarūpī saṃścharatyēkacharō muniḥ । (pāṭhabhēdaḥ – kāmānnī kāmarūpī)
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ ॥ 541॥
kvachinmūḍhō vidvān kvachidapi mahārājavibhavaḥ
kvachidbhrāntaḥ saumyaḥ kvachidajagarāchārakalitaḥ ।
kvachitpātrībhūtaḥ kvachidavamataḥ kvāpyaviditaḥ
charatyēvaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ ॥ 542॥
nirdhanō’pi sadā tuṣṭō’pyasahāyō mahābalaḥ ।
nityatṛptō’pyabhuñjānō’pyasamaḥ samadarśanaḥ ॥ 543॥
api kurvannakurvāṇaśchābhōktā phalabhōgyapi ।
śarīryapyaśarīryēṣa parichChinnō’pi sarvagaḥ ॥ 544॥
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvachit ।
priyāpriyē na spṛśatastathaiva cha śubhāśubhē ॥ 545॥
sthūlādisambandhavatō’bhimāninaḥ
sukhaṃ cha duḥkhaṃ cha śubhāśubhē cha ।
vidhvastabandhasya sadātmanō munēḥ
kutaḥ śubhaṃ vā’pyaśubhaṃ phalaṃ vā ॥ 546॥
tamasā grastavadbhānādagrastō’pi ravirjanaiḥ ।
grasta ityuchyatē bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam ॥ 547॥ (pāṭhabhēdaḥ – bhrāntyā)
tadvaddēhādibandhēbhyō vimuktaṃ brahmavittamam ।
paśyanti dēhivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt ॥ 548॥
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dēhaṃ tu tiṣṭhati । (pāṭhabhēdaḥ – ahini)
itastataśchālyamānō yatkiñchitprāṇavāyunā ॥ 549॥
strōtasā nīyatē dāru yathā nimnōnnatasthalam ।
daivēna nīyatē dēhō yathākālōpabhuktiṣu ॥ 550॥
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ
saṃsārivachcharati bhuktiṣu muktadēhaḥ ।
siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ
chakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ ॥ 551॥
naivēndriyāṇi viṣayēṣu niyuṅkta ēṣa
naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ ।
naiva kriyāphalamapīṣadavēkṣatē sa (pāṭhabhēdaḥ – apīṣadapēkṣatē saḥ)
svānandasāndrarasapānasumattachittaḥ ॥ 552॥
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhētkēvalātmanā ।
śiva ēva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ ॥ 553॥
jīvannēva sadā muktaḥ kṛtārthō brahmavittamaḥ ।
upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyēti nirdvayam ॥ 554॥
śailūṣō vēṣasadbhāvābhāvayōścha yathā pumān ।
tathaiva brahmavichChrēṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ ॥ 555॥
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarōrvapuḥ patatāt । (pāṭhabhēdaḥ – viśīrṇaṃ parṇamiva)
brahmībhūtasya yatēḥ prāgēva tachchidagninā dagdham ॥ 556॥
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhatō munēḥ
pūrṇā’dvayānandamayātmanā sadā ।
na dēśakālādyuchitapratīkṣā
tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya ॥ 557॥
dēhasya mōkṣō nō mōkṣō na daṇḍasya kamaṇḍalōḥ ।
avidyāhṛdayagranthimōkṣō mōkṣō yatastataḥ ॥ 558॥
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣētrē’pi chatvarē ।
parṇaṃ patati chēttēna tarōḥ kiṃ nu śubhāśubham ॥ 559॥
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-
dēhēndriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ ।
naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-
nandākṛtērvṛkṣavadasti chaiṣaḥ ॥ 560॥ (pāṭhabhēdaḥ – vadāsta ēṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūchakam ।
anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam ॥ 561॥
avināśī vā arē’yamātmēti śrutirātmanaḥ ।
prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu ॥ 562॥
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhēdaḥ – kaṭāmbarādyā)
dagdhā bhavanti hi mṛdēva yathā tathaiva ।
dēhēndriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ
jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam ॥ 563॥
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyatē bhānutējasi ।
tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyatē ॥ 564॥
ghaṭē naṣṭē yathā vyōma vyōmaiva bhavati sphuṭam ।
tathaivōpādhivilayē brahmaiva brahmavitsvayam ॥ 565॥
kṣīraṃ kṣīrē yathā kṣiptaṃ tailaṃ tailē jalaṃ jalē ।
saṃyuktamēkatāṃ yāti tathā”tmanyātmavinmuniḥ ॥ 566॥
ēvaṃ vidēhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam ।
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartatē punaḥ ॥ 567॥
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ ।
amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ ॥ 568॥
māyāklṛptau bandhamōkṣau na staḥ svātmani vastutaḥ ।
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau ॥ 569॥
āvṛtēḥ sadasattvābhyāṃ vaktavyē bandhamōkṣaṇē ।
nāvṛtirbrahmaṇaḥ kāchidanyābhāvādanāvṛtam ।
yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ nō sahatē śrutiḥ ॥ 570॥
bandhañcha mōkṣañcha mṛṣaiva mūḍhā
buddhērguṇaṃ vastuni kalpayanti ।
dṛgāvṛtiṃ mēghakṛtāṃ yathā ravau
yatō’dvayā’saṅgachidētadakṣaram ॥ 571॥ (pāṭhabhēdaḥ – chidēkamakṣaram)
astīti pratyayō yaścha yaścha nāstīti vastuni ।
buddhērēva guṇāvētau na tu nityasya vastunaḥ ॥ 572॥
atastau māyayā klṛptau bandhamōkṣau na chātmani ।
niṣkalē niṣkriyē śāntē niravadyē nirañjanē ।
advitīyē parē tattvē vyōmavatkalpanā kutaḥ ॥ 573॥
na nirōdhō na chōtpattirna baddhō na cha sādhakaḥ ।
na mumukṣurna vai mukta ityēṣā paramārthatā ॥ 574॥
sakalanigamachūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ
paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ tē mayādya ।
apagatakalidōṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhēdaḥ – buddhiḥ)
svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum ॥ 575॥
iti śrutvā gurōrvākyaṃ praśrayēṇa kṛtānatiḥ ।
sa tēna samanujñātō yayau nirmuktabandhanaḥ ॥ 576॥
gururēva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ । (pāṭhabhēdaḥ – gururēṣa)
pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vichachāra nirantaraḥ ॥ 577॥
ityāchāryasya śiṣyasya saṃvādēnātmalakṣaṇam ।
nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabōdhōpapattayē ॥ 578॥
hitamidamupadēśamādriyantāṃ
vihitanirastasamastachittadōṣāḥ ।
bhavasukhaviratāḥ praśāntachittāḥ (pāṭhabhēdaḥ – sukhavimukhāḥ)
śrutirasikā yatayō mumukṣavō yē ॥ 579॥
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprōdbhūtadāhavyathā-
khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām ।
atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-
tyēṣā śaṅkarabhāratī vijayatē nirvāṇasandāyinī ॥ 580॥
॥ iti śaṅkarāchāryavirachitaṃ vivēkachūḍāmaṇiḥ ॥
॥ ōṃ tatsat ॥
FAQs
What is Viveka Chudamani?
Viveka Chudamani is a Devi Stotrams available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in English. Use the language selector to view another available edition.
Can I read Viveka Chudamani online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download Viveka Chudamani as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.