Vidura Neethi – Udyoga Parvam Chapter 37

॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākyē saptatriṃśō’dhyāyaḥ ॥

vidura uvācha ।

saptadaśēmānrājēndra manuḥ svāyambhuvō’bravīt ।
vaichitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ ॥ 1॥

tānēvindrasya hi dhanuranāmyaṃ namatō’bravīt ।
athō marīchinaḥ pādānanāmyānnamatastathā ॥ 2॥

yaśchāśiṣyaṃ śāsati yaś cha kupyatē
yaśchātivēlaṃ bhajatē dviṣantam ।
striyaścha yō’rakṣati bhadramastu tē
yaśchāyāchyaṃ yāchati yaś cha katthatē ॥ 3॥

yaśchābhijātaḥ prakarōtyakāryaṃ
yaśchābalō balinā nityavairī ।
aśraddadhānāya cha yō bravīti
yaśchākāmyaṃ kāmayatē narēndra ॥ 4॥

vadhvā hāsaṃ śvaśurō yaś cha manyatē
vadhvā vasannuta yō mānakāmaḥ ।
parakṣētrē nirvapati yaścha bījaṃ
striyaṃ cha yaḥ parivadatē’tivēlam ॥ 5॥

yaśchaiva labdhvā na smarāmītyuvācha
dattvā cha yaḥ katthati yāchyamānaḥ ।
yaśchāsataḥ sāntvamupāsatīha
ētē’nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ ॥ 6॥

yasminyathā vartatē yō manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ ।
māyāchārō māyayā vartitavyaḥ
sādhvāchāraḥ sādhunā pratyudēyaḥ ॥ 7॥

dhṛtarāṣṭra uvācha ।

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavēdēṣu vai yadā ।
nāpnōtyatha cha tatsarvamāyuḥ kēnēha hētunā ॥ 8॥

vidura uvācha ।

ativādō’timānaścha tathātyāgō narādhipaḥ ।
krōdhaśchātivivitsā cha mitradrōhaścha tāni ṣaṭ ॥ 9॥

ēta ēvāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dēhinām ।
ētāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu tē ॥ 10॥

viśvastasyaiti yō dārānyaśchāpi guru takpagaḥ ।
vṛṣalī patirdvijō yaścha pānapaśchaiva bhārata ॥ 11॥

śaraṇāgatahā chaiva sarvē brahmahaṇaiḥ samāḥ ।
ētaiḥ samētya kartavyaṃ prāyaśchittamiti śrutiḥ ॥ 12॥

gṛhī vadānyō’napaviddha vākyaḥ
śēṣānna bhōkāpyavihiṃsakaś cha ।
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyō mṛduḥ svargamupaiti vidvān ॥ 13॥

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ ।
apriyasya tu pathyasya vaktā śrōtā cha durlabhaḥ ॥ 14॥

yō hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriyē ।
apriyāṇyāha pathyāni tēna rājā sahāyavān ॥ 15॥

tyajētkulārthē puruṣaṃ grāmasyārthē kulaṃ tyajēt ।
grāmaṃ janapadasyārthē ātmārthē pṛthivīṃ tyajēt ॥ 16॥

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣēddārānrakṣēddhanairapi ।
ātmānaṃ satataṃ rakṣēddārairapi dhanairapi ॥ 17॥

uktaṃ mayā dyūtakālē’pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vachanaṃ prātipīya ।
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rōchatē tava vaichitra vīrya ॥ 18॥

kākairimāṃśchitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ ।
hitvā siṃhānkrōṣṭu kāngūhamānaḥ
prāptē kālē śōchitā tvaṃ narēndra ॥ 19॥

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hitē ratasya ।
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na chainamāpatsu parityajanti ॥ 20॥

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrōdhanēna
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣēdapūrvam ।
tyajanti hyēnamuchitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhōgāḥ ॥ 21॥

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ cha vṛttim ।
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi ॥ 22॥

abhiprāyaṃ yō viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karōtyatandrīḥ ।
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmēva hi sō’nukampyaḥ ॥ 23॥

vākyaṃ tu yō nādriyatē’nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaśchāpi niyujyamānaḥ ।
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ ॥ 24॥

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrōśaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ ।
arōga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇōpapannam ॥ 25॥

na viśvāsājjātu parasya gēhaṃ
gachChēnnaraśchētayānō vikālē ।
na chatvarē niśi tiṣṭhēnnigūḍhō
na rājanyāṃ yōṣitaṃ prārthayīta ॥ 26॥

na nihnavaṃ satra gatasya gachChēt
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya ।
na cha brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadēśaṃ tu kuryāt ॥ 27॥

ghṛṇī rājā puṃśchalī rājabhṛtyaḥ
putrō bhrātā vidhavā bāla putrā ।
sēnā jīvī chōddhṛta bhakta ēva
vyavahārē vai varjanīyāḥ syurētē ॥ 28॥

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajantē
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ ।
sparśaścha gandhaścha viśuddhatā cha
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāścha nāryaḥ ॥ 29॥

guṇāścha ṣaṇmitabhuktaṃ bhajantē
ārōgyamāyuścha sukhaṃ balaṃ cha ।
anāvilaṃ chāsya bhavēdapatyaṃ
na chainamādyūna iti kṣipanti ॥ 30॥

akarma śīlaṃ cha mahāśanaṃ cha
lōkadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam ।
adēśakālajñamaniṣṭa vēṣam
ētāngṛhē na prativāsayīta ॥ 31॥

kadaryamākrōśakamaśrutaṃ cha
varāka sambhūtamamānya māninam ।
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
ētānbhṛtārtō’pi na jātu yāchēt ॥ 32॥

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ chādṛḍha bhaktikaṃ cha ।
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ chāpy
ētānna sēvēta narādhamānṣaṭ ॥ 33॥

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāśchārthabandhanāḥ ।
anyōnyabandhanāvētau vinānyōnyaṃ na sidhyataḥ ॥ 34॥

utpādya putrānanṛṇāṃścha kṛtvā
vṛttiṃ cha tēbhyō’nuvidhāya kāṃ chit ।
sthānē kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃsthō munivadbubhūṣēt ॥ 35॥

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaścha sukhāvaham ।
tatkuryādīśvarō hyētanmūlaṃ dharmārthasiddhayē ॥ 36॥

buddhiḥ prabhāvastējaścha sattvamutthānamēva cha ।
vyavasāyaścha yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ ॥ 37॥

paśya dōṣānpāṇḍavairvigrahē tvaṃ
yatra vyathērannapi dēvāḥ sa śakrāḥ ।
putrairvairaṃ nityamudvignavāsō
yaśaḥ praṇāśō dviṣatāṃ cha harṣaḥ ॥ 38॥

bhīṣmasya kōpastava chēndra kalpa
drōṇasya rājñaścha yudhiṣṭhirasya ।
utsādayēllōkamimaṃ pravṛddhaḥ
śvētō grahastiryagivāpatankhē ॥ 39॥

tava putraśataṃ chaiva karṇaḥ pañcha cha pāṇḍavāḥ ।
pṛthivīmanuśāsēyurakhilāṃ sāgarāmbarām ॥ 40॥

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ ।
mā vanaṃ Chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśō vanāt ॥ 41॥

na syādvanamṛtē vyāghrānvyāghrā na syurṛtē vanam ।
vanaṃ hi rakṣyatē vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam ॥ 42॥

na tathēchChantyakalyāṇāḥ parēṣāṃ vēdituṃ guṇān ।
yathaiṣāṃ jñātumichChanti nairguṇyaṃ pāpachētasaḥ ॥ 43॥

arthasiddhiṃ parāmichChandharmamēvāditaś charēt ।
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalōkādivāmṛtam ॥ 44॥

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇē cha nivēśitaḥ ।
tēna sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirścha yā ॥ 45॥

yō dharmamarthaṃ kāmaṃ cha yathākālaṃ niṣēvatē ।
dharmārthakāmasaṃyōgaṃ yō’mutrēha cha vindati ॥ 46॥

sanniyachChati yō vēgamutthitaṃ krōdhaharṣayōḥ ।
sa śriyō bhājanaṃ rājanyaśchāpatsu na muhyati ॥ 47॥

balaṃ pañcha vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibōdha mē ।
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamuchyatē ॥ 48॥

amātyalābhō bhadraṃ tē dvitīyaṃ balamuchyatē ।
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ ॥ 49॥

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam ।
abhijāta balaṃ nāma tachchaturthaṃ balaṃ smṛtam ॥ 50॥

yēna tvētāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata ।
yadbalānāṃ balaṃ śrēṣṭhaṃ tatprajñā balamuchyatē ॥ 51॥

mahatē yō’pakārāya narasya prabhavēnnaraḥ ।
tēna vairaṃ samāsajya dūrasthō’smīti nāśvasēt ॥ 52॥

strīṣu rājasu sarpēṣu svādhyāyē śatrusēviṣu ।
bhōgē chāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati ॥ 53॥

prajñā śarēṇābhihatasya jantōś
chikitsakāḥ santi na chauṣadhāni ।
na hōmamantrā na cha maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ ॥ 54॥

sarpaśchāgniścha siṃhaścha kulaputraścha bhārata ।
nāvajñēyā manuṣyēṇa sarvē tē hyatitējasaḥ ॥ 55॥

agnistējō mahallōkē gūḍhastiṣṭhati dāruṣu ।
na chōpayuṅktē taddāru yāvannō dīpyatē paraiḥ ॥ 56॥

sa ēva khalu dārubhyō yadā nirmathya dīpyatē ।
tadā tachcha vanaṃ chānyannirdahatyāśu tējasā ॥ 57॥

ēvamēva kulē jātāḥ pāvakōpama tējasaḥ ।
kṣamāvantō nirākārāḥ kāṣṭhē’gniriva śēratē ॥ 58॥

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ ।
na latā vardhatē jātu mahādrumamanāśritā ॥ 59॥

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputrō’mbikēya
siṃhānvanē pāṇḍavāṃstāta viddhi ।
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyēt
siṃhā vinaśyēyurṛtē vanēna ॥ 60॥

॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākyē saptatriṃśō’dhyāyaḥ ॥ 37॥