Vidura Neethi – Udyoga Parvam Chapter 36
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākyē ṣaṭtriṃśō’dhyāyaḥ ॥
vidura uvācha ।
atraivōdāharantīmamitihāsaṃ purātanam ।
ātrēyasya cha saṃvādaṃ sādhyānāṃ chēti naḥ śrutam ॥ 1॥
charantaṃ haṃsarūpēṇa maharṣiṃ saṃśitavratam ।
sādhyā dēvā mahāprājñaṃ paryapṛchChanta vai purā ॥ 2॥
sādhyā ūchuḥ ।
sādhyā dēvā vaymasmō maharṣē
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumō’numātum ।
śrutēna dhīrō buddhimāṃstvaṃ matō naḥ
kāvyāṃ vāchaṃ vaktumarhasyudārām ॥ 3॥
haṃsa uvācha ।
ētatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ mē
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ ।
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriyē chātmavaśaṃ nayīta ॥ 4॥
ākruśyamānō nākrōśēnmanyurēva titikṣitaḥ ।
ākrōṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ chāsya vindati ॥ 5॥
nākrōśī syānnāvamānī parasya
mitradrōhī nōta nīchōpasēvī ।
na chātimānī na cha hīnavṛttō
rūkṣāṃ vāchaṃ ruśatīṃ varjayīta ॥ 6॥
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghōrā vāchō nirdahantīha puṃsām ।
tasmādvāchaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmō nityaśō varjayīta ॥ 7॥
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavāchaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān ।
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhē nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam ॥ 8॥
paraśchēdēnamadhividhyēta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ ।
virichyamānō’pyatirichyamānō
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ mē dadhāti ॥ 9॥
yadi santaṃ sēvatē yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stēnamēva ।
vāsō yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa tēṣāṃ vaśamabhyupaiti ॥ 10॥
vādaṃ tu yō na pravadēnna vādayēd
yō nāhataḥ pratihanyānna ghātayēt ।
yō hantukāmasya na pāpamichChēt
tasmai dēvāḥ spṛhayantyāgatāya ॥ 11॥
avyāhṛtaṃ vyāhṛtāchChrēya āhuḥ
satyaṃ vadēdvyāhṛtaṃ taddvitīyam ।
priyaṃvadēdvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadēdvyāhṛtaṃ tachchaturtham ॥ 12॥
yādṛśaiḥ saṃvivadatē yādṛśāṃś chōpasēvatē ।
yādṛgichChēchcha bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ ॥ 13॥
yatō yatō nivartatē tatastatō vimuchyatē ।
nivartanāddhi sarvatō na vētti duḥkhamaṇvapi ॥ 14॥
na jīyatē nōta jigīṣatē’nyān
na vairakkṛchchāpratighātakaś cha ।
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvō
na śōchatē hṛṣyati naiva chāyam ॥ 15॥
bhāvamichChati sarvasya nābhāvē kurutē matim ।
satyavādī mṛdurdāntō yaḥ sa uttamapūruṣaḥ ॥ 16॥
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti cha ।
rāddhāparāddhē jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ ॥ 17॥
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartatē manyuvaśātkṛtaghnaḥ ।
na kasya chinmitramathō durātmā
kalāśchaitā adhamasyēha puṃsaḥ ॥ 18॥
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parēbhyō’pyātmaśaṅkitaḥ ।
nirākarōti mitrāṇi yō vai sō’dhama pūruṣaḥ ॥ 19॥
uttamānēva sēvēta prāptē kālē tu madhyamān ।
adhamāṃstu na sēvēta ya ichChēchChrēya ātmanaḥ ॥ 20॥
prāpnōti vai vittamasadbalēna
nityōtthānātprajñayā pauruṣēṇa ।
na tvēva samyaglabhatē praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnōti mahākulānām ॥ 21॥
dhṛtarāṣṭra uvācha ।
mahākulānāṃ spṛhayanti dēvā
dharmārthavṛddhāścha bahuśrutāś cha ।
pṛchChāmi tvāṃ vidura praśnamētaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni ॥ 22॥
vidura uvācha ।
tamō damō brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam ।
yēṣvēvaitē saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni ॥ 23॥
yēṣāṃ na vṛttaṃ vyathatē na yōnir
vṛttaprasādēna charanti dharmam ।
yē kīrtimichChanti kulē viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni ॥ 24॥
anijyayāvivāhairścha vēdasyōtsādanēna cha ।
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikramēṇa cha ॥ 25॥
dēva dravyavināśēna brahma svaharaṇēna cha ।
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikramēṇa cha ॥ 26॥
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādāchcha bhārata ।
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇēna cha ॥ 27॥
kulāni samupētāni gōbhiḥ puruṣatō’śvataḥ ।
kulasaṅkhyāṃ na gachChanti yāni hīnāni vṛttataḥ ॥ 28॥
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi ।
kulasaṅkhyāṃ tu gachChanti karṣanti cha mayadyaśaḥ ॥ 29॥
mā naḥ kulē vairakṛtkaś chidastu
rājāmātyō mā parasvāpahārī ।
mitradrōhī naikṛtikō’nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdēvātithibhyaḥ ॥ 30॥
yaścha nō brāhmaṇaṃ hanyādyaścha nō brāhmaṇāndviṣēt ।
na naḥ sa samitiṃ gachChēdyaścha nō nirvapētkṛṣim ॥ 31॥
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākchaturthī cha sūnṛtā ।
satāmētāni gēhēṣu nōchChidyantē kadā chana ॥ 32॥
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim ।
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām ॥ 33॥
sūkṣmō’pi bhāraṃ nṛpatē syandanō vai
śaktō vōḍhuṃ na tathānyē mahījāḥ ।
ēvaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānyē manuṣyāḥ ॥ 34॥
na tanmitraṃ yasya kōpādbibhēti
yadvā mitraṃ śaṅkitēnōpacharyam ।
yasminmitrē pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi ॥ 35॥
yadi chēdapyasambandhō mitrabhāvēna vartatē ।
sa ēva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam ॥ 36॥
chalachittasya vai puṃsō vṛddhānanupasēvataḥ ।
pāriplavamatērnityamadhruvō mitra saṅgrahaḥ ॥ 37॥
chalachittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam ।
arthāḥ samativartantē haṃsāḥ śuṣkaṃ sarō yathā ॥ 38॥
akasmādēva kupyanti prasīdantyanimittataḥ ।
śīlamētadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā ॥ 39॥
satkṛtāścha kṛtārthāścha mitrāṇāṃ na bhavanti yē ।
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnōpabhuñjatē ॥ 40॥
arthayēdēva mitrāṇi sati vāsati vā dhanē ।
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām ॥ 41॥
santāpādbhraśyatē rūpaṃ santāpādbhraśyatē balam ।
santāpādbhraśyatē jñānaṃ santāpādvyādhimṛchChati ॥ 42॥
anavāpyaṃ cha śōkēna śarīraṃ chōpatapyatē ।
amitrāścha prahṛṣyanti mā sma śōkē manaḥ kṛthāḥ ॥ 43॥
punarnarō mriyatē jāyatē cha
punarnarō hīyatē vardhatē punaḥ ।
punarnarō yāchati yāchyatē cha
punarnaraḥ śōchati śōchyatē punaḥ ॥ 44॥
sukhaṃ cha duḥkhaṃ cha bhavābhavau cha
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ cha ।
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīrō naiva hṛṣyēnna śōchēt ॥ 45॥
chalāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
tēṣāṃ yadyadvartatē yatra yatra ।
tatastataḥ sravatē buddhirasya
Chidrōda kumbhādiva nityamambhaḥ ॥ 46॥
dhṛtarāṣṭra uvācha ।
tanuruchChaḥ śikhī rājā mithyōpacharitō mayā ।
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhēnāntaṃ kariṣyati ॥ 47॥
nityōdvignamidaṃ sarvaṃ nityōdvignamidaṃ manaḥ ।
yattatpadamanudvignaṃ tanmē vada mahāmatē ॥ 48॥
vidura uvācha ।
nānyatra vidyā tapasōrnānyatrēndriya nigrahāt ।
nānyatra lōbhasantyāgāchChāntiṃ paśyāma tē’nagha ॥ 49॥
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindatē mahat ।
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgēna vindati ॥ 50॥
anāśritā dānapuṇyaṃ vēda puṇyamanāśritāḥ ।
rāgadvēṣavinirmuktā vicharantīha mōkṣiṇaḥ ॥ 51॥
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya cha karmaṇaḥ ।
tapasaścha sutaptasya tasyāntē sukhamēdhatē ॥ 52॥
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhantē ।
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ ॥ 53॥
na vai bhinnā jātu charanti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ ।
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rōchayanti ॥ 54॥
na vai tēṣāṃ svadatē pathyamuktaṃ
yōgakṣēmaṃ kalpatē nōta tēṣām ।
bhinnānāṃ vai manujēndra parāyaṇaṃ
na vidyatē kiṃ chidanyadvināśāt ॥ 55॥
sambhāvyaṃ gōṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇē tapaḥ ।
sambhāvyaṃ strīṣu chāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātitō bhayam ॥ 56॥
tantavō’pyāyatā nityaṃ tantavō bahulāḥ samāḥ ।
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām ॥ 57॥
dhūmāyantē vyapētāni jvalanti sahitāni cha ।
dhṛtarāṣṭrōlmukānīva jñātayō bharatarṣabha ॥ 58॥
brāhmaṇēṣu cha yē śūrāḥ strīṣu jñātiṣu gōṣu cha ।
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti tē ॥ 59॥
mahānapyēkajō vṛkṣō balavānsupratiṣṭhitaḥ ।
prasahya ēva vātēna śākhā skandhaṃ vimarditum ॥ 60॥
atha yē sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ ।
tē hi śīghratamānvātānsahantē’nyōnyasaṃśrayāt ॥ 61॥
ēvaṃ manuṣyamapyēkaṃ guṇairapi samanvitam ।
śakyaṃ dviṣantō manyantē vāyurdrumamivaukajam ॥ 62॥
anyōnyasamupaṣṭambhādanyōnyāpāśrayēṇa cha ।
jñātayaḥ sampravardhantē sarasīvōtpalānyuta ॥ 63॥
avadhyā brāhmaṇā gāvō striyō bālāścha jñātayaḥ ।
yēṣāṃ chānnāni bhuñjīta yē cha syuḥ śaraṇāgatāḥ ॥ 64॥
na manuṣyē guṇaḥ kaśchidanyō dhanavatāṃ api ।
anāturatvādbhadraṃ tē mṛtakalpā hi rōgiṇaḥ ॥ 65॥
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rōgaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram ।
satāṃ pēyaṃ yanna pibantyasantō
manyuṃ mahārāja piba praśāmya ॥ 66॥
rōgārditā na phalānyādriyantē
na vai labhantē viṣayēṣu tattvam ।
duḥkhōpētā rōgiṇō nityamēva
na budhyantē dhanabhōgānna saukhyam ॥ 67॥
purā hyuktō nākarōstvaṃ vachō mē
dyūtē jitāṃ draupadīṃ prēkṣya rājan ।
duryōdhanaṃ vārayētyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti ॥ 68॥
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyatē
miśrō dharmastarasā sēvitavyaḥ ।
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gachChati putrapautrān ॥ 69॥
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍōḥ sutāstava putrāṃścha pāntu ।
ēkārimitrāḥ kuravō hyēkamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ ॥ 70॥
mēḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha ।
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gōpāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan ॥ 71॥
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā tē’ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu ।
satyē sthitāstē naradēva sarvē
duryōdhanaṃ sthāpaya tvaṃ narēndra ॥ 72॥
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākyē ṣaṭtriṃśō’dhyāyaḥ ॥ 36॥
FAQs
What is Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36?
Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in English. Use the language selector to view another available edition.
Can I read Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download Vidura Neethi - Udyoga Parvam Chapter 36 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.