Tattvabodha (Adi Shankaracharya)
dhyānaṃ
vāsudēvēndrayōgīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum ।
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabōdhōbhidhīyatē ॥
sādhanachatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mōkṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivēkaprakāraṃ vakṣyāmaḥ ।
sādhanachatuṣṭayam
sādhanachatuṣṭayaṃ kim ?
nityānityavastuvivēkaḥ ।
ihāmutrārthaphalabhōgavirāgaḥ ।
śamādiṣaṭkasampattiḥ ।
mumukṣutvaṃ chēti ।
nityānityavastuvivēkaḥ
nityānityavastuvivēkaḥ kaḥ ?
nityavastvēkaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam ।
ayamēva nityānityavastuvivēkaḥ ।
virāgaḥ
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhōgēṣu ichChārāhityam ।
śamādisādhanasampattiḥ
śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamō dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ cha iti ।śamaḥ kaḥ ?
manōnigrahaḥ ।
damaḥ kaḥ ?
chakṣurādibāhyēndriyanigrahaḥ ।
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānamēva ।
titikṣā kā ?
śītōṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam ।
śraddhā kīdṛśī ?
guruvēdāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā ।
samādhānaṃ kim ?
chittaikāgratā ।
mumukṣutvaṃ
mumukṣutvaṃ kim ?
mōkṣō mē bhūyād iti ichChā ।
ētat sādhanachatuṣṭayam ।
tatastattvavivēkasyādhikāriṇō bhavanti ।
tattvavivēkaḥ
tattvavivēkaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyēti ।ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañchakōśātītaḥ san
avasthātrayasākṣī sachchidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā ।
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram)
sthūlaśarīraṃ kim ?
pañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhōgāyatanaṃ śarīram
asti jāyatē vardhatē vipariṇamatē apakṣīyatē vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadētatsthūlaśarīram ।
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram)
sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhōgasādhanaṃ
pañchajñānēndriyāṇi pañchakarmēndriyāṇi pañchaprāṇādayaḥ
manaśchaikaṃ buddhiśchaikā
ēvaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram ।
jñānēndriyāṇi
śrōtraṃ tvak chakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañcha jñānēndriyāṇi ।
śrōtrasya digdēvatā ।
tvachō vāyuḥ ।
chakṣuṣaḥ sūryaḥ ।
rasanāyā varuṇaḥ ।
ghrāṇasya aśvinau ।
iti jñānēndriyadēvatāḥ ।
śrōtrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam ।
tvachō viṣayaḥ sparśagrahaṇam ।
chakṣuṣō viṣayaḥ rūpagrahaṇam ।
rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam ।
ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti ।
pañchakarmēndriyāṇi
vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañchakarmēndriyāṇi ।
vāchō dēvatā vahniḥ ।
hastayōrindraḥ ।
pādayōrviṣṇuḥ ।
pāyōrmṛtyuḥ ।
upasthasya prajāpatiḥ ।
iti karmēndriyadēvatāḥ ।
vāchō viṣayaḥ bhāṣaṇam ।
pāṇyōrviṣayaḥ vastugrahaṇam ।
pādayōrviṣayaḥ gamanam ।
pāyōrviṣayaḥ malatyāgaḥ ।
upasthasya viṣayaḥ ānanda iti ।
kāraṇaśarīram
kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvāchyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpā’jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram ।
avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ ।
jāgradavasthā
jāgradavasthā kā ?
śrōtrādijñānēndriyaiḥ śabdādiviṣayaiścha jñāyatē iti yat
sā jāgradāvasthā ।
sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityuchyatē ।
svapnāvasthā
svapnāvasthā kēti chēt ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamayē yaḥ prapañchaḥ pratīyatē sā
svapnāvasthā ।
sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityuchyatē ।
suṣuptyavasthā
ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhēna mayā nidrā’nubhūyata iti
suṣuptyavasthā ।
kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityuchyatē ।
pañcha kōśāḥ
pañcha kōśāḥ kē ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manōmayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśchēti ।
annamayakōśaḥ
annamayaḥ kaḥ ?
annarasēnaiva bhūtvā annarasēnaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ
yadvilīyatē tadannamayaḥ kōśaḥ sthūlaśarīram ।
prāṇamayakōśaḥ
prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañchavāyavaḥ vāgādīndriyapañchakaṃ prāṇamayaḥ kōśaḥ ।
manōmayakōśaḥ
manōmayaḥ kōśaḥ kaḥ ?
manaścha jñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa manōmayaḥ kōśaḥ ।
vijñānamayakōśaḥ
vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa vijñānamayaḥ kōśaḥ
ānandamayakōśaḥ
ānandamayaḥ kaḥ ?
ēvamēva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kōśaḥ ।
ētatkōśapañchakam ।
pañchakōśātīta
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaścha
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svēnaiva jñāyatē
tadyathā madīyatvēna jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
svasmādbhinnaṃ tathā pañchakōśādikaṃ svasmādbhinnam
madīyatvēna jñātamātmā na bhavati ॥
ātman
ātmā tarhi kaḥ ?
sachchidānandasvarūpaḥ ।
satkim ?
kālatrayē’pi tiṣṭhatīti sat ।
chitkim ?
jñānasvarūpaḥ ।
ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ ।
ēvaṃ sachchidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt ।
jagat
atha chaturviṃśatitattvōtpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ ।
māyā
brahmāśrayā sattvarajastamōguṇātmikā māyā asti ।
pañchabhūtāḥ
tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ ।
ākāśād vāyuḥ ।
vāyōstējaḥ ।
tējasa āpaḥ ।
abhdhayaḥ pṛthivī ।
sattvaguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē
ākāśasya sātvikāṃśāt śrōtrēndriyaṃ sambhūtam ।
vāyōḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam ।
agnēḥ sātvikāṃśāt chakṣurindriyaṃ sambhūtam ।
jalasya sātvikāṃśāt rasanēndriyaṃ sambhūtam ।
pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇēndriyaṃ sambhūtam ।
antaḥkaraṇa
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manōbuddhyahaṅkāra chittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni ।
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ ।
niśchayātmikā buddhiḥ ।
ahaṅkartā ahaṅkāraḥ ।
chintanakartṛ chittam ।
manasō dēvatā chandramāḥ ।
buddhē brahmā ।
ahaṅkārasya rudraḥ ।
chittasya vāsudēvaḥ ।
rajōguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē
ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam ।
vāyōḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam ।
vanhēḥ rājasāṃśāt pādēndriyaṃ sambhūtam ।
jalasya rājasāṃśāt upasthēndriyaṃ sambhūtam ।
pṛthivyā rājasāṃśāt gudēndriyaṃ sambhūtam ।
ētēṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañchaprāṇāḥ sambhūtāḥ ।
tamōguṇaḥ
ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañchīkṛtapañchatattvāni bhavanti ।
pañchīkaraṇaṃ kathaṃ iti chēt ।
ētēṣāṃ pañchamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ēkamēkaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ēkamēkamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ chaturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyēṣu ardhēṣu svabhāgachatuṣṭayasaṃyōjanaṃ kāryam ।
tadā pañchīkaraṇaṃ bhavati ।
ētēbhyaḥ pañchīkṛtapañchamahābhūtēbhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati ।
ēvaṃ piṇḍabrahmāṇḍayōraikyaṃ sambhūtam ।
jīvaḥ, īśvaraḥ cha
sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati ।
sa ēva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvēna jānāti ।
avidyōpādhiḥ san ātmā jīva ityuchyatē ।
māyōpādhiḥ san īśvara ityuchyatē ।
ēvaṃ upādhibhēdāt jīvēśvarabhēdadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsārō na nivartatē ।
tasmātkāraṇānna jīvēśvarayōrbhēdabuddhiḥ svīkāryā ।
tat tvaṃ asi
nanu sāhaṅkārasya kiñchijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya
īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhēdabuddhiḥ syādubhayōḥ
viruddhadharmākrāntatvāt ।
iti chēnna । sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavāchyārthaḥ ।
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ chaitanyaṃ
tvampadalakṣyārthaḥ ।
ēvaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavāchyārthaḥ ।
upādhiśūnyaṃ śuddhachaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ ।
ēvaṃ cha jīvēśvarayō chaitanyarūpēṇā’bhēdē bādhakābhāvaḥ ।
jīvanmuktaḥ
ēvaṃ cha vēdāntavākyaiḥ sadgurūpadēśēna cha sarvēṣvapi
bhūtēṣu yēṣāṃ
brahmabuddhirutpannā tē jīvanmuktāḥ ityarthaḥ ।nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā dēhō’haṃ puruṣō’haṃ brāhmaṇō’haṃ śūdrō’hamasmīti
dṛḍhaniśchayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṅgaḥ sachchidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī
chidākāśarūpō’smīti dṛḍhaniśchaya
rūpō’parōkṣajñānavān jīvanmuktaḥ ॥brahmaivāhamasmītyaparōkṣajñānēna nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ
syāt ।
karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti chēt
āgāmisañchitaprārabdhabhēdēna trividhāni santi ।
āgāmi karma
jñānōtpattyanantaraṃ jñānidēhakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyatē ।
sañchita karma
sañchitaṃ karma kim ?
anantakōṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañchitaṃ jñēyam ।
prārabdha karma
prārabdhaṃ karma kimiti chēt ।
idaṃ śarīramutpādya iha lōkē ēvaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma
tatprārabdhaṃ
bhōgēna naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhōgādēva kṣaya iti ।
karma muktaḥ
sañchitaṃ karma brahmaivāhamiti niśchayātmakajñānēna naśyati ।āgāmi karma api jñānēna naśyati kiñcha āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandhō nāsti ।
jñāniḥ
kiñcha yē jñāninaṃ stuvanti bhajanti archayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gachChati ।
yē jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavāchyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgachChati ।
suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti ।
brahmānandam
tathā chātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnōti ।
tarati śōkamātmavit iti śrutēḥ ।
tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapachasya gṛhē’tha vā ।
jñānasamprāptisamayē muktā’sau vigatāśayaḥ । iti smṛtēścha ।iti śrīśaṅkarabhagavatpādāchāryapraṇītaḥ tattvabōdhaprakaraṇaṃ samāptam ।
FAQs
What is Tattvabodha (Adi Shankaracharya)?
Tattvabodha (Adi Shankaracharya) is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in English. Use the language selector to view another available edition.
Can I read Tattvabodha (Adi Shankaracharya) online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download Tattvabodha (Adi Shankaracharya) as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.