చాణక్య నీతి – ద్వాదశోఽధ్యాయః

సానందం సదనం సుతాస్తు సుధియః కాంతా ప్రియాలాపినీ
ఇచ్ఛాపూర్తిధనం స్వయోషితి రతిః స్వాజ్ఞాపరాః సేవకాః ।
ఆతిథ్యం శివపూజనం ప్రతిదినం మిష్టాన్నపానం గృహే
సాధోః సంగముపాసతే చ సతతం ధన్యో గృహస్థాశ్రమః ॥ 01 ॥

ఆర్తేషు విప్రేషు దయాన్వితశ్చ
యచ్ఛ్రద్ధయా స్వల్పముపైతి దానమ్ ।
అనంతపారముపైతి రాజన్
యద్దీయతే తన్న లభేద్ద్విజేభ్యః ॥ 02 ॥

దాక్షిణ్యం స్వజనే దయా పరజనే శాఠ్యం సదా దుర్జనే
ప్రీతిః సాధుజనే స్మయః ఖలజనే విద్వజ్జనే చార్జవమ్ ।
శౌర్యం శత్రుజనే క్షమా గురుజనే నారీజనే ధూర్తతా
ఇత్థం యే పురుషా కలాసు కుశలాస్తేష్వేవ లోకస్థితిః ॥ 03 ॥

హస్తౌ దానవివర్జితౌ శ్రుతిపుటౌ సారస్వతద్రోహిణౌ
నేత్రే సాధువిలోకనేన రహితే పాదౌ న తీర్థం గతౌ ।
అన్యాయార్జితవిత్తపూర్ణముదరం గర్వేణ తుంగం శిరో
రే రే జంబుక ముంచ ముంచ సహసా నీచం సునింద్యం వపుః ॥ 04 ॥

యేషాం శ్రీమద్యశోదాసుతపదకమలే నాస్తి భక్తిర్నరాణాం
యేషామాభీరకన్యాప్రియగుణకథనే నానురక్తా రసజ్ఞా ।
యేషాం శ్రీకృష్ణలీలాలలితరసకథాసాదరౌ నైవ కర్ణౌ
ధిక్ తాన్ ధిక్ తాన్ ధిగేతాన్ కథయతి సతతం కీర్తనస్థో మృదంగః ॥ 05 ॥

పత్రం నైవ యదా కరీలవిటపే దోషో వసంతస్య కిం
నోలూకోఽప్యవలోకతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ ।
వర్షా నైవ పతంతి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణం
యత్పూర్వం విధినా లలాటలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 06 ॥

సత్సంగాద్భవతి హి సాధునా ఖలానాం
సాధూనాం న హి ఖలసంగతః ఖలత్వమ్ ।
ఆమోదం కుసుమభవం మృదేవ ధత్తే
మృద్గంధం నహి కుసుమాని ధారయంతి ॥ 07 ॥

సాధూనాం దర్శనం పుణ్యం తీర్థభూతా హి సాధవః ।
కాలేన ఫలతే తీర్థం సద్యః సాధుసమాగమః ॥ 08 ॥

విప్రాస్మిన్నగరే మహాన్కథయ కస్తాలద్రుమాణాం గణః
కో దాతా రజకో దదాతి వసనం ప్రాతర్గృహీత్వా నిశి ।
కో దక్షః పరవిత్తదారహరణే సర్వోఽపి దక్షో జనః
కస్మాజ్జీవసి హే సఖే విషకృమిన్యాయేన జీవామ్యహం ॥ 09 ॥

న విప్రపాదోదకకర్దమాణి
న వేదశాస్త్రధ్వనిగర్జితాని ।
స్వాహాస్వధాకారవివర్జితాని
శ్మశానతుల్యాని గృహాణి తాని ॥ 10 ॥

సత్యం మాతా పితా జ్ఞానం ధర్మో భ్రాతా దయా సఖా ।
శాంతిః పత్నీ క్షమా పుత్రః షడేతే మమ బాంధవాః ॥ 11 ॥

అనిత్యాని శరీరాణి విభవో నైవ శాశ్వతః ।
నిత్యం సంనిహితో మృత్యుః కర్తవ్యో ధర్మసంగ్రహః ॥ 12 ॥

నిమంత్రోత్సవా విప్రా గావో నవతృణోత్సవాః ।
పత్యుత్సాహయుతా భార్యా అహం కృష్ణచరణోత్సవః ॥ 13 ॥

మాతృవత్పరదారేషు పరద్రవ్యేషు లోష్ట్రవత్ ।
ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యః పశ్యతి స పండితః ॥ 14 ॥

ధర్మే తత్పరతా ముఖే మధురతా దానే సముత్సాహతా
మిత్రేఽవంచకతా గురౌ వినయతా చిత్తేఽతిమభీరతా ।
ఆచారే శుచితా గుణే రసికతా శాస్త్రేషు విజ్ఞానతా
రూపే సుందరతా శివే భజనతా త్వయ్యస్తి భో రాఘవ ॥ 15 ॥

కాష్ఠం కల్పతరుః సుమేరుచలశ్చింతామణిః ప్రస్తరః
సూర్యాస్తీవ్రకరః శశీ క్షయకరః క్షారో హి వారాం నిధిః ।
కామో నష్టతనుర్వలిర్దితిసుతో నిత్యం పశుః కామగౌ-
ర్నైతాంస్తే తులయామి భో రఘుపతే కస్యోపమా దీయతే ॥ 16 ॥

విద్యా మిత్రం ప్రవాసే చ భార్యా మిత్రం గృహేషు చ ।
వ్యాధితస్యౌషధం మిత్రం ధర్మో మిత్రం మృతస్య చ ॥ 17 ॥

వినయం రాజపుత్రేభ్యః పండితేభ్యః సుభాషితమ్ ।
అనృతం ద్యూతకారేభ్యః స్త్రీభ్యః శిక్షేత కైతవం ॥ 18 ॥

అనాలోక్య వ్యయం కర్తా అనాథః కలహప్రియః ।
ఆతురః సర్వక్షేత్రేషు నరః శీఘ్రం వినశ్యతి ॥ 19 ॥

నాహారం చింతయేత్ప్రాజ్ఞో ధర్మమేకం హి చింతయేత్ ।
ఆహారో హి మనుష్యాణాం జన్మనా సహ జాయతే ॥ 20 ॥

ధనధాన్యప్రయోగేషు విద్యాసంగ్రహణే తథా ।
ఆహారే వ్యవహారే చ త్యక్తలజ్జః సుఖీ భవేత్ ॥ 21 ॥

జలబిందునిపాతేన క్రమశః పూర్యతే ఘటః ।
స హేతుః సర్వవిద్యానాం ధర్మస్య చ ధనస్య చ ॥ 22 ॥

వయసః పరిణామేఽపి యః ఖలః ఖల ఏవ సః ।
సంపక్వమపి మాధుర్యం నోపయాతీంద్రవారుణం ॥ 23 ॥