उद्धवगीता – पंचमोऽध्यायः

अथ पंचमोऽध्यायः ।

राजा उवाच ।
भगवंतं हरिं प्रायः न भजंति आत्मवित्तमाः ।
तेषां अशांतकामानां का निष्ठा अविजितात्मनाम् ॥ 1॥

चमसः उवाच ।
मुखबाहूरूपादेभ्यः पुरुषस्य आश्रमैः सह ।
चत्वारः जज्ञिरे वर्णाः गुणैः विप्रादयः पृथक् ॥ 2॥

यः एषां पुरुषं साक्षात् आत्मप्रभवं ईश्वरम् ।
न भजंति अवजानंति स्थानात् भ्रष्टाः पतंति अधः ॥ 3॥

दूरे हरिकथाः केचित् दूरे च अच्युतकीर्र्तनाः ।
स्त्रियः शूद्रादयः च एव ते अनुकंप्या भवादृशाम् ॥ 4॥

विप्रः राजन्यवैश्यौ च हरेः प्राप्ताः पदांतिकम् ।
श्रौतेन जन्मना अथ अपि मुह्यंति आम्नायवादिनः ॥ 5॥

कर्मणि अकोविदाः स्तब्धाः मूर्खाः पंडितमानिनः ।
वदंति चाटुकात् मूढाः यया माध्व्या गिर उत्सुकाः ॥ 6॥

रजसा घोरसंकल्पाः कामुकाः अहिमन्यवः ।
दांभिकाः मानिनः पापाः विहसंति अच्युतप्रियान् ॥ 7॥

वदंति ते अन्योन्यं उपासितस्त्रियः
गृहेषु मैथुन्यसुखेषु च आशिषः ।
यजंति असृष्टान् अविधान् अदक्षिणम्
वृत्त्यै परं घ्नंति पशून् अतद्विदः ॥ 8॥

श्रिया विभूत्या अभिजनेन विद्यया
त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा
सतः अवमन्यंति हरिप्रियान् खलाः ॥ 9॥

सर्वेषु शश्वत् तनुभृत् स्ववस्थितम्
यथा स्वं आत्मानं अभीष्टं ईश्वरम् ।
वेदोपगीतं च न श्रुण्वते अबुधाः
मनोरथानां प्रवदंति वार्तया ॥ 10॥

लोके व्यवाय आमिषं अद्यसेवा
नित्याः तु जंतोः न हि तत्र चोदना ।
व्यवस्थितिः तेषु विवाहयज्ञ
सुराग्रहैः आसु निवृत्तिः इष्टा ॥ 11॥

धनं च धर्मेकफलं यतः वै
ज्ञानं सविज्ञानं अनुप्रशांति ।
गृहेषु युंजंति कलेवरस्य
मृत्युं न पश्यंति दुरंतवीर्यम् ॥ 12॥

यत् घ्राणभक्षः विहितः सुरायाः
तथा पशोः आलभनं न हिंसा ।
एवं व्यवायः प्रजया न रत्या
इअमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥ 13॥

ये तु अनेवंविदः असंतः स्तब्धाः सत् अभिमानिनः ।
पशून् द्रुह्यंति विस्रब्धाः प्रेत्य खादंति ते च तान् ॥ 14॥

द्विषंतः परकायेषु स्वात्मानं हरिं ईश्वरम् ।
मृतके सानुबंधे अस्मिन् बद्धस्नेहाः पतंति अधः ॥ 15॥

ये कैवल्यं असंप्राप्ताः ये च अतीताः च मूढताम् ।
त्रैवर्गिकाः हि अक्षणिकाः आत्मानं घातयंति ते ॥ 16॥

एतः आत्महनः अशांताः अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।
सीदंति अकृतकृत्याः वै कालध्वस्तमनोरथाः ॥ 17॥

हित्वा आत्याय असरचिताः गृह अपत्यसुहृत् श्रियः ।
तमः विशंति अनिच्छंतः वासुदेवपराङ्मुखाः ॥ 18॥

राजा उवाच ।
कस्मिन् काले सः भगवान् किं वर्णः कीदृशः नृभिः ।
नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तत् इह उच्यताम् ॥ 19॥

करभाजनः उवाच ।
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिः इत्येषु केशवः ।
नानावर्ण अभिधाकारः नाना एव विधिना इज्यते ॥ 20॥

कृते शुक्लः चतुर्बाहुः जटिलः वल्कलांबरः ।
कृष्णाजिनौपवीताक्षान् बिभ्रत् दंडकमंडलून् ॥ 21॥

मनुष्याः तु तदा शांताः निर्वैराः सुहृदः समाः ।
यजंति तपसा देवं शमेन च दमेन च ॥ 22॥

हंसः सुपर्णः वैकुंठः धर्मः योगेश्वरः अमलः ।
ईश्वरः पुरुषः अव्यक्तः परमात्मा इति गीयते ॥ 23॥

त्रेतायां रक्तवर्णः असौ चतुर्बाहुः त्रिमेखलः ।
हिरण्यकेशः त्रयी आत्मा स्रुक्स्रुवादि उपलक्षणः ॥ 24॥

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् ।
यजंति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठाः ब्रह्मवादिनः ॥ 25॥

विष्णुः यज्ञः पृष्णिगर्भः सर्वदेवः उरुक्रमः ।
वृषाकपिः जयंतः च उरुगाय इति ईर्यते ॥ 26॥

द्वापरे भगवान् श्यामः पीतवासा निजायुधः ।
श्रीवत्सादिभिः अंकैः च लक्षणैः उपलक्षितः ॥ 27॥

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजौपलक्षणम् ।
यजंति वेदतंत्राभ्यां परं जिज्ञासवः नृप ॥ 28॥

नमः ते वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ।
प्रद्युम्नाय अनिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ 29॥

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।
विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ 30॥

इति द्वापरः उर्वीश स्तुवंति जगदीश्वरम् ।
नानातंत्रविधानेन कलौ अपि यथा श्रुणु ॥ 31॥

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं सांगौपांगास्त्र
पार्षदम् ।
यज्ञैः संकीर्तनप्रायैः यजंति हि सुमेधसः ॥ 32॥

ध्येयं सदा परिभवघ्नं अभीष्टदोहम्
तीर्थास्पदं शिवविरिंचिनुतं शरण्यम् ।
भृत्यार्तिहन् प्रणतपाल भवाब्धिपोतम्
वंदे महापुरुष ते चरणारविंदम् ॥ 33॥

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरैप्सितराज्यलक्ष्मीम्
धर्मिष्ठः आर्यवचसा यत् अगात् अरण्यम् ।
मायामृगं दयितया इप्सितं अन्वधावत्
वंदे महापुरुष ते चरणारविंदम् ॥ 34॥

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभिः ।
मनुजैः इज्यते राजन् श्रेयसां ईश्वरः हरिः ॥ 35॥

कलिं सभाजयंति आर्या गुणज्ञाः सारभागिनः ।
यत्र संकीर्तनेन एव सर्वः स्वार्थः अभिलभ्यते ॥ 36॥

न हि अतः परमः लाभः देहिनां भ्राम्यतां इह ।
यतः विंदेत परमां शांतिं नश्यति संसृतिः ॥ 37॥

कृतादिषु प्रजा राजन् कलौ इच्छंति संभवम् ।
कलौ खलु भविष्यंति नारायणपरायणाः ॥ 38॥

क्वचित् क्वचित् महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।
ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी ॥ 39॥

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।
ये पिबंति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।
प्रायः भक्ताः भगवति वासुदेवः अमल आशयाः ॥ 40॥

देवर्षिभूताप्तनृणा पितॄणां
न किंकरः न अयं ऋणी च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यम्
गतः मुकुंदं परिहृत्य कर्तुम् ॥ 41॥

स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य
त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।
विकर्म यत् च उत्पतितं कथंचित्
धुनोति सर्वं हृदि संनिविष्टः ॥ 42॥

नारदः उवाच ।
धर्मान् भागवतान् इत्थं श्रुत्वा अथ मिथिलेश्वरः ।
जायंत इयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायः हि अपूजयत् ॥ 43॥

ततः अंतः दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।
राजा धर्मान् उपातिष्ठन् अवाप परमां गतिम् ॥ 44॥

त्वं अपि एतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् ।
आस्थितः श्रद्धया युक्तः निःसंगः यास्यसे परम् ॥ 45॥

युवयोः खलु दंपत्योः यशसा पूरितं जगत् ।
पुत्रतां अगमत् यत् वां भगवान् ईश्वरः हरिः ॥ 46॥

दर्शनालिंगनालापैः शयनासनभोजनैः ।
आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेह प्रकुर्वतोः ॥ 47॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौंड्र
शाल्वादयः गतिविलासविलोकनादयैः ।
ध्यायंतः आकृतधियः शयनासनादौ
तत् साम्यं आपुः अनुरक्तधियां पुनः किम् ॥ 48॥

मा अपत्यबुद्धिं अकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।
मायामनुष्यभावेन गूढ ऐश्वर्ये परे अव्यये ॥ 49॥

भूभारराजन्यहंतवे गुप्तये सताम् ।
अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशः लोके वितन्यते ॥ 50॥

श्रीशुकः उवाच ।
एतत् श्रुत्वा महाभागः वसुदेवः अतिविस्मितः ।
देवकी च महाभागाः जहतुः मोहं आत्मनः ॥ 51॥

इतिहासं इमं पुण्यं धारयेत् यः समाहितः ।
सः विधूय इह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ 52॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायामेकादशस्कंधे वसुदेवनारदसंवादे
पंचमोऽध्यायः ॥