વિદુર નીતિ – ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
અનીશ્વરોઽયં પુરુષો ભવાભવે
સૂત્રપ્રોતા દારુમયીવ યોષા ।
ધાત્રા હિ દિષ્ટસ્ય વશે કિલાયં
તસ્માદ્વદ ત્વં શ્રવણે ઘૃતોઽહમ્ ॥ 1॥
વિદુર ઉવાચ ।
અપ્રાપ્તકાલં વચનં બૃહસ્પતિરપિ બ્રુવન્ ।
લભતે બુદ્ધ્યવજ્ઞાનમવમાનં ચ ભારત ॥ 2॥
પ્રિયો ભવતિ દાનેન પ્રિયવાદેન ચાપરઃ ।
મંત્રં મૂલબલેનાન્યો યઃ પ્રિયઃ પ્રિય એવ સઃ ॥ 3॥
દ્વેષ્યો ન સાધુર્ભવતિ ન મેધાવી ન પંડિતઃ ।
પ્રિયે શુભાનિ કર્માણિ દ્વેષ્યે પાપાનિ ભારત ॥ 4॥
ન સ ક્ષયો મહારાજ યઃ ક્ષયો વૃદ્ધિમાવહેત્ ।
ક્ષયઃ સ ત્વિહ મંતવ્યો યં લબ્ધ્વા બહુ નાશયેત્ ॥ 5॥
સમૃદ્ધા ગુણતઃ કે ચિદ્ભવંતિ ધનતોઽપરે ।
ધનવૃદ્ધાન્ગુણૈર્હીનાંધૃતરાષ્ટ્ર વિવર્જયેત્ ॥ 6॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
સર્વં ત્વમાયતી યુક્તં ભાષસે પ્રાજ્ઞસમ્મતમ્ ।
ન ચોત્સહે સુતં ત્યક્તું યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ॥ 7॥
વિદુર ઉવાચ ।
સ્વભાવગુણસંપન્નો ન જાતુ વિનયાન્વિતઃ ।
સુસૂક્ષ્મમપિ ભૂતાનામુપમર્દં પ્રયોક્ષ્યતે ॥ 8॥
પરાપવાદ નિરતાઃ પરદુઃખોદયેષુ ચ ।
પરસ્પરવિરોધે ચ યતંતે સતતોથિતાઃ ॥ 9॥
સ દોષં દર્શનં યેષાં સંવાસે સુમહદ્ભયમ્ ।
અર્થાદાને મહાંદોષઃ પ્રદાને ચ મહદ્ભયમ્ ॥ 10॥
યે પાપા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સંવાસે પરિગર્હિતાઃ ।
યુક્તાશ્ચાન્યૈર્મહાદોષૈર્યે નરાસ્તાન્વિવર્જયેત્ ॥ 11॥
નિવર્તમાને સૌહાર્દે પ્રીતિર્નીચે પ્રણશ્યતિ ।
યા ચૈવ ફલનિર્વૃત્તિઃ સૌહૃદે ચૈવ યત્સુખમ્ ॥ 12॥
યતતે ચાપવાદાય યત્નમારભતે ક્ષયે ।
અલ્પેઽપ્યપકૃતે મોહાન્ન શાંતિમુપગચ્છતિ ॥ 13॥
તાદૃશૈઃ સંગતં નીચૈર્નૃશંસૈરકૃતાત્મભિઃ ।
નિશામ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા વિદ્વાંદૂરાદ્વિવર્જયેત્ ॥ 14॥
યો જ્ઞાતિમનુગૃહ્ણાતિ દરિદ્રં દીનમાતુરમ્ ।
સપુત્રપશુભિર્વૃદ્ધિં યશશ્ચાવ્યયમશ્નુતે ॥ 15॥
જ્ઞાતયો વર્ધનીયાસ્તૈર્ય ઇચ્છંત્યાત્મનઃ શુભમ્ ।
કુલવૃદ્ધિં ચ રાજેંદ્ર તસ્માત્સાધુ સમાચર ॥ 16॥
શ્રેયસા યોક્ષ્યસે રાજન્કુર્વાણો જ્ઞાતિસત્ક્રિયામ્ ।
વિગુણા હ્યપિ સંરક્ષ્યા જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥ 17॥
કિં પુનર્ગુણવંતસ્તે ત્વત્પ્રસાદાભિકાંક્ષિણઃ ।
પ્રસાદં કુરુ દીનાનાં પાંડવાનાં વિશાં પતે ॥ 18॥
દીયંતાં ગ્રામકાઃ કે ચિત્તેષાં વૃત્ત્યર્થમીશ્વર ।
એવં લોકે યશઃપ્રાપ્તો ભવિષ્યત્સિ નરાધિપ ॥ 19॥
વૃદ્ધેન હિ ત્વયા કાર્યં પુત્રાણાં તાત રક્ષણમ્ ।
મયા ચાપિ હિતં વાચ્યં વિદ્ધિ માં ત્વદ્ધિતૈષિણમ્ ॥ 20॥
જ્ઞાતિભિર્વિગ્રહસ્તાત ન કર્તવ્યો ભવાર્થિના ।
સુખાનિ સહ ભોજ્યાનિ જ્ઞાતિભિર્ભરતર્ષભ ॥ 21॥
સંભોજનં સંકથનં સંપ્રીતિશ્ ચ પરસ્પરમ્ ।
જ્ઞાતિભિઃ સહ કાર્યાણિ ન વિરોધઃ કથં ચન ॥ 22॥
જ્ઞાતયસ્તારયંતીહ જ્ઞાતયો મજ્જયંતિ ચ ।
સુવૃત્તાસ્તારયંતીહ દુર્વૃત્તા મજ્જયંતિ ચ ॥ 23॥
સુવૃત્તો ભવ રાજેંદ્ર પાંડવાન્પ્રતિ માનદ ।
અધર્ષણીયઃ શત્રૂણાં તૈર્વૃતસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥ 24॥
શ્રીમંતં જ્ઞાતિમાસાદ્ય યો જ્ઞાતિરવસીદતિ ।
દિગ્ધહસ્તં મૃગ ઇવ સ એનસ્તસ્ય વિંદતિ ॥ 25॥
પશ્ચાદપિ નરશ્રેષ્ઠ તવ તાપો ભવિષ્યતિ ।
તાન્વા હતાન્સુતાન્વાપિ શ્રુત્વા તદનુચિંતય ॥ 26॥
યેન ખટ્વાં સમારૂઢઃ પરિતપ્યેત કર્મણા ।
આદાવેવ ન તત્કુર્યાદધ્રુવે જીવિતે સતિ ॥ 27॥
ન કશ્ચિન્નાપનયતે પુમાનન્યત્ર ભાર્ગવાત્ ।
શેષસંપ્રતિપત્તિસ્તુ બુદ્ધિમત્સ્વેવ તિષ્ઠતિ ॥ 28॥
દુર્યોધનેન યદ્યેતત્પાપં તેષુ પુરા કૃતમ્ ।
ત્વયા તત્કુલવૃદ્ધેન પ્રત્યાનેયં નરેશ્વર ॥ 29॥
તાંસ્ત્વં પદે પ્રતિષ્ઠાપ્ય લોકે વિગતકલ્મષઃ ।
ભવિષ્યસિ નરશ્રેષ્ઠ પૂજનીયો મનીષિણામ્ ॥ 30॥
સુવ્યાહૃતાનિ ધીરાણાં ફલતઃ પ્રવિચિંત્ય યઃ ।
અધ્યવસ્યતિ કાર્યેષુ ચિરં યશસિ તિષ્ઠતિ ॥ 31॥
અવૃત્તિં વિનયો હંતિ હંત્યનર્થં પરાક્રમઃ ।
હંતિ નિત્યં ક્ષમા ક્રોધમાચારો હંત્યલક્ષણમ્ ॥ 32॥
પરિચ્છદેન ક્ષત્રેણ વેશ્મના પરિચર્યયા ।
પરીક્ષેત કુલં રાજન્ભોજનાચ્છાદનેન ચ ॥ 33॥
યયોશ્ચિત્તેન વા ચિત્તં નૈભૃતં નૈભૃતેન વા ।
સમેતિ પ્રજ્ઞયા પ્રજ્ઞા તયોર્મૈત્રી ન જીર્યતે ॥ 34॥
દુર્બુદ્ધિમકૃતપ્રજ્ઞં છન્નં કૂપં તૃણૈરિવ ।
વિવર્જયીત મેધાવી તસ્મિન્મૈત્રી પ્રણશ્યતિ ॥ 35॥
અવલિપ્તેષુ મૂર્ખેષુ રૌદ્રસાહસિકેષુ ચ ।
તથૈવાપેત ધર્મેષુ ન મૈત્રીમાચરેદ્બુધઃ ॥ 36॥
કૃતજ્ઞં ધાર્મિકં સત્યમક્ષુદ્રં દૃઢભક્તિકમ્ ।
જિતેંદ્રિયં સ્થિતં સ્થિત્યાં મિત્રમત્યાગિ ચેષ્યતે ॥ 37॥
ઇંદ્રિયાણામનુત્સર્ગો મૃત્યુના ન વિશિષ્યતે ।
અત્યર્થં પુનરુત્સર્ગઃ સાદયેદ્દૈવતાન્યપિ ॥ 38॥
માર્દવં સર્વભૂતાનામનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ।
આયુષ્યાણિ બુધાઃ પ્રાહુર્મિત્રાણાં ચાવિમાનના ॥ 39॥
અપનીતં સુનીતેન યોઽર્થં પ્રત્યાનિનીષતે ।
મતિમાસ્થાય સુદૃઢાં તદકાપુરુષ વ્રતમ્ ॥ 40॥
આયત્યાં પ્રતિકારજ્ઞસ્તદાત્વે દૃઢનિશ્ચયઃ ।
અતીતે કાર્યશેષજ્ઞો નરોઽર્થૈર્ન પ્રહીયતે ॥ 41॥
કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે ।
તદેવાપહરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્ ॥ 42॥
મંગલાલંભનં યોગઃ શ્રુતમુત્થાનમાર્જવમ્ ।
ભૂતિમેતાનિ કુર્વંતિ સતાં ચાભીક્ષ્ણ દર્શનમ્ ॥ 43॥
અનિર્વેદઃ શ્રિયો મૂલં દુઃખનાશે સુખસ્ય ચ ।
મહાન્ભવત્યનિર્વિણ્ણઃ સુખં ચાત્યંતમશ્નુતે ॥ 44॥
નાતઃ શ્રીમત્તરં કિં ચિદન્યત્પથ્યતમં તથા ।
પ્રભ વિષ્ણોર્યથા તાત ક્ષમા સર્વત્ર સર્વદા ॥ 45॥
ક્ષમેદશક્તઃ સર્વસ્ય શક્તિમાંધર્મકારણાત્ ।
અર્થાનર્થૌ સમૌ યસ્ય તસ્ય નિત્યં ક્ષમા હિતા ॥ 46॥
યત્સુખં સેવમાનોઽપિ ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે ।
કામં તદુપસેવેત ન મૂઢ વ્રતમાચરેત્ ॥ 47॥
દુઃખાર્તેષુ પ્રમત્તેષુ નાસ્તિકેષ્વલસેષુ ચ ।
ન શ્રીર્વસત્યદાંતેષુ યે ચોત્સાહ વિવર્જિતાઃ ॥ 48॥
આર્જવેન નરં યુક્તમાર્જવાત્સવ્યપત્રપમ્ ।
અશક્તિમંતં મન્યંતો ધર્ષયંતિ કુબુદ્ધયઃ ॥ 49॥
અત્યાર્યમતિદાતારમતિશૂરમતિવ્રતમ્ ।
પ્રજ્ઞાભિમાનિનં ચૈવ શ્રીર્ભયાન્નોપસર્પતિ ॥ 50॥
અગ્નિહોત્રફલા વેદાઃ શીલવૃત્તફલં શ્રુતમ્ ।
રતિપુત્ર ફલા દારા દત્તભુક્ત ફલં ધનમ્ ॥ 51॥
અધર્મોપાર્જિતૈરર્થૈર્યઃ કરોત્યૌર્ધ્વ દેહિકમ્ ।
ન સ તસ્ય ફલં પ્રેત્ય ભુંક્તેઽર્થસ્ય દુરાગમાત્ ॥ 52॥
કાનાર વનદુર્ગેષુ કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સંભ્રમે ।
ઉદ્યતેષુ ચ શસ્ત્રેષુ નાસ્તિ શેષવતાં ભયમ્ ॥ 53॥
ઉત્થાનં સંયમો દાક્ષ્યમપ્રમાદો ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ।
સમીક્ષ્ય ચ સમારંભો વિદ્ધિ મૂલં ભવસ્ય તત્ ॥ 54॥
તપોબલં તાપસાનાં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાં બલમ્ ।
હિંસા બલમસાધૂનાં ક્ષમાગુણવતાં બલમ્ ॥ 55॥
અષ્ટૌ તાન્યવ્રતઘ્નાનિ આપો મૂલં ફલં પયઃ ।
હવિર્બ્રાહ્મણ કામ્યા ચ ગુરોર્વચનમૌષધમ્ ॥ 56॥
ન તત્પરસ્ય સંદધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ ।
સંગ્રહેણૈષ ધર્મઃ સ્યાત્કામાદન્યઃ પ્રવર્તતે ॥ 57॥
અક્રોધેન જયેત્ક્રોધમસાધું સાધુના જયેત્ ।
જયેત્કદર્યં દાનેન જયેત્સત્યેન ચાનૃતમ્ ॥ 58॥
સ્ત્રી ધૂર્તકેઽલસે ભીરૌ ચંડે પુરુષમાનિનિ ।
ચૌરે કૃતઘ્ને વિશ્વાસો ન કાર્યો ન ચ નાસ્તિકે ॥ 59॥
અભિવાદનશીલસ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ ।
ચત્વારિ સંપ્રવર્ધંતે કીર્તિરાયુર્યશોબલમ્ ॥ 60॥
અતિક્લેશેન યેઽર્થાઃ સ્યુર્ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ।
અરેર્વા પ્રણિપાતેન મા સ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ ॥ 61॥
અવિદ્યઃ પુરુષઃ શોચ્યઃ શોચ્યં મિથુનમપ્રજમ્ ।
નિરાહારાઃ પ્રજાઃ શોચ્યાઃ શોચ્યં રાષ્ટ્રમરાજકમ્ ॥ 62॥
અધ્વા જરા દેહવતાં પર્વતાનાં જલં જરા ।
અસંભોગો જરા સ્ત્રીણાં વાક્ષલ્યં મનસો જરા ॥ 63॥
અનામ્નાય મલા વેદા બ્રાહ્મણસ્યાવ્રતં મલમ્ ।
કૌતૂહલમલા સાધ્વી વિપ્રવાસ મલાઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 64॥
સુવર્ણસ્ય મલં રૂપ્યં રૂપ્યસ્યાપિ મલં ત્રપુ ।
જ્ઞેયં ત્રપુ મલં સીસં સીસસ્યાપિ મલં મલમ્ ॥ 65॥
ન સ્વપ્નેન જયેન્નિદ્રાં ન કામેન સ્ત્રિયં જયેત્ ।
નેંધનેન જયેદગ્નિં ન પાનેન સુરાં જયેત્ ॥ 66॥
યસ્ય દાનજિતં મિત્રમમિત્રા યુધિ નિર્જિતાઃ ।
અન્નપાનજિતા દારાઃ સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ॥ 67॥
સહસ્રિણોઽપિ જીવંતિ જીવંતિ શતિનસ્તથા ।
ધૃતરાષ્ટ્રં વિમુંચેચ્છાં ન કથં ચિન્ન જીવ્યતે ॥ 68॥
યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિ યવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ॥ 69॥
રાજન્ભૂયો બ્રવીમિ ત્વાં પુત્રેષુ સમમાચર ।
સમતા યદિ તે રાજન્સ્વેષુ પાંડુસુતેષુ ચ ॥ 70॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 39॥
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
What is વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39?
વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in Gujarati. Use the language selector to view another available edition.
Can I read વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 39 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.