વિદુર નીતિ – ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।
સપ્તદશેમાન્રાજેંદ્ર મનુઃ સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્ ।
વૈચિત્રવીર્ય પુરુષાનાકાશં મુષ્ટિભિર્ઘ્નતઃ ॥ 1॥
તાનેવિંદ્રસ્ય હિ ધનુરનામ્યં નમતોઽબ્રવીત્ ।
અથો મરીચિનઃ પાદાનનામ્યાન્નમતસ્તથા ॥ 2॥
યશ્ચાશિષ્યં શાસતિ યશ્ ચ કુપ્યતે
યશ્ચાતિવેલં ભજતે દ્વિષંતમ્ ।
સ્ત્રિયશ્ચ યોઽરક્ષતિ ભદ્રમસ્તુ તે
યશ્ચાયાચ્યં યાચતિ યશ્ ચ કત્થતે ॥ 3॥
યશ્ચાભિજાતઃ પ્રકરોત્યકાર્યં
યશ્ચાબલો બલિના નિત્યવૈરી ।
અશ્રદ્દધાનાય ચ યો બ્રવીતિ
યશ્ચાકામ્યં કામયતે નરેંદ્ર ॥ 4॥
વધ્વા હાસં શ્વશુરો યશ્ ચ મન્યતે
વધ્વા વસન્નુત યો માનકામઃ ।
પરક્ષેત્રે નિર્વપતિ યશ્ચ બીજં
સ્ત્રિયં ચ યઃ પરિવદતેઽતિવેલમ્ ॥ 5॥
યશ્ચૈવ લબ્ધ્વા ન સ્મરામીત્યુવાચ
દત્ત્વા ચ યઃ કત્થતિ યાચ્યમાનઃ ।
યશ્ચાસતઃ સાંત્વમુપાસતીહ
એતેઽનુયાંત્યનિલં પાશહસ્તાઃ ॥ 6॥
યસ્મિન્યથા વર્તતે યો મનુષ્યસ્
તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ ।
માયાચારો માયયા વર્તિતવ્યઃ
સાધ્વાચારઃ સાધુના પ્રત્યુદેયઃ ॥ 7॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ સર્વવેદેષુ વૈ યદા ।
નાપ્નોત્યથ ચ તત્સર્વમાયુઃ કેનેહ હેતુના ॥ 8॥
વિદુર ઉવાચ ।
અતિવાદોઽતિમાનશ્ચ તથાત્યાગો નરાધિપઃ ।
ક્રોધશ્ચાતિવિવિત્સા ચ મિત્રદ્રોહશ્ચ તાનિ ષટ્ ॥ 9॥
એત એવાસયસ્તીક્ષ્ણાઃ કૃંતંત્યાયૂંષિ દેહિનામ્ ।
એતાનિ માનવાન્ઘ્નંતિ ન મૃત્યુર્ભદ્રમસ્તુ તે ॥ 10॥
વિશ્વસ્તસ્યૈતિ યો દારાન્યશ્ચાપિ ગુરુ તક્પગઃ ।
વૃષલી પતિર્દ્વિજો યશ્ચ પાનપશ્ચૈવ ભારત ॥ 11॥
શરણાગતહા ચૈવ સર્વે બ્રહ્મહણૈઃ સમાઃ ।
એતૈઃ સમેત્ય કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ શ્રુતિઃ ॥ 12॥
ગૃહી વદાન્યોઽનપવિદ્ધ વાક્યઃ
શેષાન્ન ભોકાપ્યવિહિંસકશ્ ચ ।
નાનર્થકૃત્ત્યક્તકલિઃ કૃતજ્ઞઃ
સત્યો મૃદુઃ સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥ 13॥
સુલભાઃ પુરુષા રાજન્સતતં પ્રિયવાદિનઃ ।
અપ્રિયસ્ય તુ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ ॥ 14॥
યો હિ ધર્મં વ્યપાશ્રિત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે ।
અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્ ॥ 15॥
ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ 16॥
આપદર્થં ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥ 17॥
ઉક્તં મયા દ્યૂતકાલેઽપિ રાજન્
નૈવં યુક્તં વચનં પ્રાતિપીય ।
તદૌષધં પથ્યમિવાતુરસ્ય
ન રોચતે તવ વૈચિત્ર વીર્ય ॥ 18॥
કાકૈરિમાંશ્ચિત્રબર્હાન્મયૂરાન્
પરાજૈષ્ઠાઃ પાંડવાંધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ ।
હિત્વા સિંહાન્ક્રોષ્ટુ કાન્ગૂહમાનઃ
પ્રાપ્તે કાલે શોચિતા ત્વં નરેંદ્ર ॥ 19॥
યસ્તાત ન ક્રુધ્યતિ સર્વકાલં
ભૃત્યસ્ય ભક્તસ્ય હિતે રતસ્ય ।
તસ્મિન્ભૃત્યા ભર્તરિ વિશ્વસંતિ
ન ચૈનમાપત્સુ પરિત્યજંતિ ॥ 20॥
ન ભૃત્યાનાં વૃત્તિ સંરોધનેન
બાહ્યં જનં સંજિઘૃક્ષેદપૂર્વમ્ ।
ત્યજંતિ હ્યેનમુચિતાવરુદ્ધાઃ
સ્નિગ્ધા હ્યમાત્યાઃ પરિહીનભોગાઃ ॥ 21॥
કૃત્યાનિ પૂર્વં પરિસંખ્યાય સર્વાણ્ય્
આયવ્યયાવનુરૂપાં ચ વૃત્તિમ્ ।
સંગૃહ્ણીયાદનુરૂપાન્સહાયાન્
સહાયસાધ્યાનિ હિ દુષ્કરાણિ ॥ 22॥
અભિપ્રાયં યો વિદિત્વા તુ ભર્તુઃ
સર્વાણિ કાર્યાણિ કરોત્યતંદ્રીઃ ।
વક્તા હિતાનામનુરક્ત આર્યઃ
શક્તિજ્ઞ આત્મેવ હિ સોઽનુકંપ્યઃ ॥ 23॥
વાક્યં તુ યો નાદ્રિયતેઽનુશિષ્ટઃ
પ્રત્યાહ યશ્ચાપિ નિયુજ્યમાનઃ ।
પ્રજ્ઞાભિમાની પ્રતિકૂલવાદી
ત્યાજ્યઃ સ તાદૃક્ત્વરયૈવ ભૃત્યઃ ॥ 24॥
અસ્તબ્ધમક્લીબમદીર્ઘસૂત્રં
સાનુક્રોશં શ્લક્ષ્ણમહાર્યમન્યૈઃ ।
અરોગ જાતીયમુદારવાક્યં
દૂતં વદંત્યષ્ટ ગુણોપપન્નમ્ ॥ 25॥
ન વિશ્વાસાજ્જાતુ પરસ્ય ગેહં
ગચ્છેન્નરશ્ચેતયાનો વિકાલે ।
ન ચત્વરે નિશિ તિષ્ઠેન્નિગૂઢો
ન રાજન્યાં યોષિતં પ્રાર્થયીત ॥ 26॥
ન નિહ્નવં સત્ર ગતસ્ય ગચ્છેત્
સંસૃષ્ટ મંત્રસ્ય કુસંગતસ્ય ।
ન ચ બ્રૂયાન્નાશ્વસામિ ત્વયીતિ
સ કારણં વ્યપદેશં તુ કુર્યાત્ ॥ 27॥
ઘૃણી રાજા પુંશ્ચલી રાજભૃત્યઃ
પુત્રો ભ્રાતા વિધવા બાલ પુત્રા ।
સેના જીવી ચોદ્ધૃત ભક્ત એવ
વ્યવહારે વૈ વર્જનીયાઃ સ્યુરેતે ॥ 28॥
ગુણા દશ સ્નાનશીલં ભજંતે
બલં રૂપં સ્વરવર્ણપ્રશુદ્ધિઃ ।
સ્પર્શશ્ચ ગંધશ્ચ વિશુદ્ધતા ચ
શ્રીઃ સૌકુમાર્યં પ્રવરાશ્ચ નાર્યઃ ॥ 29॥
ગુણાશ્ચ ષણ્મિતભુક્તં ભજંતે
આરોગ્યમાયુશ્ચ સુખં બલં ચ ।
અનાવિલં ચાસ્ય ભવેદપત્યં
ન ચૈનમાદ્યૂન ઇતિ ક્ષિપંતિ ॥ 30॥
અકર્મ શીલં ચ મહાશનં ચ
લોકદ્વિષ્ટં બહુ માયં નૃશંસમ્ ।
અદેશકાલજ્ઞમનિષ્ટ વેષમ્
એતાન્ગૃહે ન પ્રતિવાસયીત ॥ 31॥
કદર્યમાક્રોશકમશ્રુતં ચ
વરાક સંભૂતમમાન્ય માનિનમ્ ।
નિષ્ઠૂરિણં કૃતવૈરં કૃતઘ્નમ્
એતાન્ભૃતાર્તોઽપિ ન જાતુ યાચેત્ ॥ 32॥
સંક્લિષ્ટકર્માણમતિપ્રવાદં
નિત્યાનૃતં ચાદૃઢ ભક્તિકં ચ ।
વિકૃષ્ટરાગં બહુમાનિનં ચાપ્ય્
એતાન્ન સેવેત નરાધમાન્ષટ્ ॥ 33॥
સહાયબંધના હ્યર્થાઃ સહાયાશ્ચાર્થબંધનાઃ ।
અન્યોન્યબંધનાવેતૌ વિનાન્યોન્યં ન સિધ્યતઃ ॥ 34॥
ઉત્પાદ્ય પુત્રાનનૃણાંશ્ચ કૃત્વા
વૃત્તિં ચ તેભ્યોઽનુવિધાય કાં ચિત્ ।
સ્થાને કુમારીઃ પ્રતિપાદ્ય સર્વા
અરણ્યસંસ્થો મુનિવદ્બુભૂષેત્ ॥ 35॥
હિતં યત્સર્વભૂતાનામાત્મનશ્ચ સુખાવહમ્ ।
તત્કુર્યાદીશ્વરો હ્યેતન્મૂલં ધર્માર્થસિદ્ધયે ॥ 36॥
બુદ્ધિઃ પ્રભાવસ્તેજશ્ચ સત્ત્વમુત્થાનમેવ ચ ।
વ્યવસાયશ્ચ યસ્ય સ્યાત્તસ્યાવૃત્તિ ભયં કુતઃ ॥ 37॥
પશ્ય દોષાન્પાંડવૈર્વિગ્રહે ત્વં
યત્ર વ્યથેરન્નપિ દેવાઃ સ શક્રાઃ ।
પુત્રૈર્વૈરં નિત્યમુદ્વિગ્નવાસો
યશઃ પ્રણાશો દ્વિષતાં ચ હર્ષઃ ॥ 38॥
ભીષ્મસ્ય કોપસ્તવ ચેંદ્ર કલ્પ
દ્રોણસ્ય રાજ્ઞશ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય ।
ઉત્સાદયેલ્લોકમિમં પ્રવૃદ્ધઃ
શ્વેતો ગ્રહસ્તિર્યગિવાપતન્ખે ॥ 39॥
તવ પુત્રશતં ચૈવ કર્ણઃ પંચ ચ પાંડવાઃ ।
પૃથિવીમનુશાસેયુરખિલાં સાગરાંબરામ્ ॥ 40॥
ધાર્તરાષ્ટ્રા વનં રાજન્વ્યાઘ્રાઃ પાંડુસુતા મતાઃ ।
મા વનં છિંધિ સ વ્યાઘ્રં મા વ્યાઘ્રાન્નીનશો વનાત્ ॥ 41॥
ન સ્યાદ્વનમૃતે વ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રા ન સ્યુરૃતે વનમ્ ।
વનં હિ રક્ષ્યતે વ્યાઘ્રૈર્વ્યાઘ્રાન્રક્ષતિ કાનનમ્ ॥ 42॥
ન તથેચ્છંત્યકલ્યાણાઃ પરેષાં વેદિતું ગુણાન્ ।
યથૈષાં જ્ઞાતુમિચ્છંતિ નૈર્ગુણ્યં પાપચેતસઃ ॥ 43॥
અર્થસિદ્ધિં પરામિચ્છંધર્મમેવાદિતશ્ ચરેત્ ।
ન હિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ સ્વર્ગલોકાદિવામૃતમ્ ॥ 44॥
યસ્યાત્મા વિરતઃ પાપાત્કલ્યાણે ચ નિવેશિતઃ ।
તેન સર્વમિદં બુદ્ધં પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્શ્ચ યા ॥ 45॥
યો ધર્મમર્થં કામં ચ યથાકાલં નિષેવતે ।
ધર્માર્થકામસંયોગં યોઽમુત્રેહ ચ વિંદતિ ॥ 46॥
સન્નિયચ્છતિ યો વેગમુત્થિતં ક્રોધહર્ષયોઃ ।
સ શ્રિયો ભાજનં રાજન્યશ્ચાપત્સુ ન મુહ્યતિ ॥ 47॥
બલં પંચ વિધં નિત્યં પુરુષાણાં નિબોધ મે ।
યત્તુ બાહુબલં નામ કનિષ્ઠં બલમુચ્યતે ॥ 48॥
અમાત્યલાભો ભદ્રં તે દ્વિતીયં બલમુચ્યતે ।
ધનલાભસ્તૃતીયં તુ બલમાહુર્જિગીષવઃ ॥ 49॥
યત્ત્વસ્ય સહજં રાજન્પિતૃપૈતામહં બલમ્ ।
અભિજાત બલં નામ તચ્ચતુર્થં બલં સ્મૃતમ્ ॥ 50॥
યેન ત્વેતાનિ સર્વાણિ સંગૃહીતાનિ ભારત ।
યદ્બલાનાં બલં શ્રેષ્ઠં તત્પ્રજ્ઞા બલમુચ્યતે ॥ 51॥
મહતે યોઽપકારાય નરસ્ય પ્રભવેન્નરઃ ।
તેન વૈરં સમાસજ્ય દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ॥ 52॥
સ્ત્રીષુ રાજસુ સર્પેષુ સ્વાધ્યાયે શત્રુસેવિષુ ।
ભોગે ચાયુષિ વિશ્વાસં કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥ 53॥
પ્રજ્ઞા શરેણાભિહતસ્ય જંતોશ્
ચિકિત્સકાઃ સંતિ ન ચૌષધાનિ ।
ન હોમમંત્રા ન ચ મંગલાનિ
નાથર્વણા નાપ્યગદાઃ સુસિદ્ધાઃ ॥ 54॥
સર્પશ્ચાગ્નિશ્ચ સિંહશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ ભારત ।
નાવજ્ઞેયા મનુષ્યેણ સર્વે તે હ્યતિતેજસઃ ॥ 55॥
અગ્નિસ્તેજો મહલ્લોકે ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ દારુષુ ।
ન ચોપયુંક્તે તદ્દારુ યાવન્નો દીપ્યતે પરૈઃ ॥ 56॥
સ એવ ખલુ દારુભ્યો યદા નિર્મથ્ય દીપ્યતે ।
તદા તચ્ચ વનં ચાન્યન્નિર્દહત્યાશુ તેજસા ॥ 57॥
એવમેવ કુલે જાતાઃ પાવકોપમ તેજસઃ ।
ક્ષમાવંતો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥ 58॥
લતા ધર્મા ત્વં સપુત્રઃ શાલાઃ પાંડુસુતા મતાઃ ।
ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા ॥ 59॥
વનં રાજંસ્ત્વં સપુત્રોઽંબિકેય
સિંહાન્વને પાંડવાંસ્તાત વિદ્ધિ ।
સિંહૈર્વિહીનં હિ વનં વિનશ્યેત્
સિંહા વિનશ્યેયુરૃતે વનેન ॥ 60॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 37॥
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
What is વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37?
વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in Gujarati. Use the language selector to view another available edition.
Can I read વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.