વિદુર નીતિ – ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરહિતવાક્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।
અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
આત્રેયસ્ય ચ સંવાદં સાધ્યાનાં ચેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥ 1॥
ચરંતં હંસરૂપેણ મહર્ષિં સંશિતવ્રતમ્ ।
સાધ્યા દેવા મહાપ્રાજ્ઞં પર્યપૃચ્છંત વૈ પુરા ॥ 2॥
સાધ્યા ઊચુઃ ।
સાધ્યા દેવા વય્મસ્મો મહર્ષે
દૃષ્ટ્વા ભવંતં ન શક્નુમોઽનુમાતુમ્ ।
શ્રુતેન ધીરો બુદ્ધિમાંસ્ત્વં મતો નઃ
કાવ્યાં વાચં વક્તુમર્હસ્યુદારામ્ ॥ 3॥
હંસ ઉવાચ ।
એતત્કાર્યમમરાઃ સંશ્રુતં મે
ધૃતિઃ શમઃ સત્યધર્માનુવૃત્તિઃ ।
ગ્રંથિં વિનીય હૃદયસ્ય સર્વં
પ્રિયાપ્રિયે ચાત્મવશં નયીત ॥ 4॥
આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષિતઃ ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિંદતિ ॥ 5॥
નાક્રોશી સ્યાન્નાવમાની પરસ્ય
મિત્રદ્રોહી નોત નીચોપસેવી ।
ન ચાતિમાની ન ચ હીનવૃત્તો
રૂક્ષાં વાચં રુશતીં વર્જયીત ॥ 6॥
મર્માણ્યસ્થીનિ હૃદયં તથાસૂન્
ઘોરા વાચો નિર્દહંતીહ પુંસામ્ ।
તસ્માદ્વાચં રુશતીં રૂક્ષરૂપાં
ધર્મારામો નિત્યશો વર્જયીત ॥ 7॥
અરું તુરં પરુષં રૂક્ષવાચં
વાક્કંટકૈર્વિતુદંતં મનુષ્યાન્ ।
વિદ્યાદલક્ષ્મીકતમં જનાનાં
મુખે નિબદ્ધાં નિરૃતિં વહંતમ્ ॥ 8॥
પરશ્ચેદેનમધિવિધ્યેત બાણૈર્
ભૃશં સુતીક્ષ્ણૈરનલાર્ક દીપ્તૈઃ ।
વિરિચ્યમાનોઽપ્યતિરિચ્યમાનો
વિદ્યાત્કવિઃ સુકૃતં મે દધાતિ ॥ 9॥
યદિ સંતં સેવતે યદ્યસંતં
તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ ।
વાસો યથા રંગ વશં પ્રયાતિ
તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ ॥ 10॥
વાદં તુ યો ન પ્રવદેન્ન વાદયેદ્
યો નાહતઃ પ્રતિહન્યાન્ન ઘાતયેત્ ।
યો હંતુકામસ્ય ન પાપમિચ્છેત્
તસ્મૈ દેવાઃ સ્પૃહયંત્યાગતાય ॥ 11॥
અવ્યાહૃતં વ્યાહૃતાચ્છ્રેય આહુઃ
સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
પ્રિયંવદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં
ધર્મ્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્ ॥ 12॥
યાદૃશૈઃ સંવિવદતે યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે ।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥ 13॥
યતો યતો નિવર્તતે તતસ્તતો વિમુચ્યતે ।
નિવર્તનાદ્ધિ સર્વતો ન વેત્તિ દુઃખમણ્વપિ ॥ 14॥
ન જીયતે નોત જિગીષતેઽન્યાન્
ન વૈરક્કૃચ્ચાપ્રતિઘાતકશ્ ચ ।
નિંદા પ્રશંસાસુ સમસ્વભાવો
ન શોચતે હૃષ્યતિ નૈવ ચાયમ્ ॥ 15॥
ભાવમિચ્છતિ સર્વસ્ય નાભાવે કુરુતે મતિમ્ ।
સત્યવાદી મૃદુર્દાંતો યઃ સ ઉત્તમપૂરુષઃ ॥ 16॥
નાનર્થકં સાંત્વયતિ પ્રતિજ્ઞાય દદાતિ ચ ।
રાદ્ધાપરાદ્ધે જાનાતિ યઃ સ મધ્યમપૂરુષઃ ॥ 17॥
દુઃશાસનસ્તૂપહંતા ન શાસ્તા
નાવર્તતે મન્યુવશાત્કૃતઘ્નઃ ।
ન કસ્ય ચિન્મિત્રમથો દુરાત્મા
કલાશ્ચૈતા અધમસ્યેહ પુંસઃ ॥ 18॥
ન શ્રદ્દધાતિ કલ્યાણં પરેભ્યોઽપ્યાત્મશંકિતઃ ।
નિરાકરોતિ મિત્રાણિ યો વૈ સોઽધમ પૂરુષઃ ॥ 19॥
ઉત્તમાનેવ સેવેત પ્રાપ્તે કાલે તુ મધ્યમાન્ ।
અધમાંસ્તુ ન સેવેત ય ઇચ્છેચ્છ્રેય આત્મનઃ ॥ 20॥
પ્રાપ્નોતિ વૈ વિત્તમસદ્બલેન
નિત્યોત્થાનાત્પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ ।
ન ત્વેવ સમ્યગ્લભતે પ્રશંસાં
ન વૃત્તમાપ્નોતિ મહાકુલાનામ્ ॥ 21॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
મહાકુલાનાં સ્પૃહયંતિ દેવા
ધર્માર્થવૃદ્ધાશ્ચ બહુશ્રુતાશ્ ચ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં વિદુર પ્રશ્નમેતં
ભવંતિ વૈ કાનિ મહાકુલાનિ ॥ 22॥
વિદુર ઉવાચ ।
તમો દમો બ્રહ્મવિત્ત્વં વિતાનાઃ
પુણ્યા વિવાહાઃ સતતાન્ન દાનમ્ ।
યેષ્વેવૈતે સપ્તગુણા ભવંતિ
સમ્યગ્વૃત્તાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 23॥
યેષાં ન વૃત્તં વ્યથતે ન યોનિર્
વૃત્તપ્રસાદેન ચરંતિ ધર્મમ્ ।
યે કીર્તિમિચ્છંતિ કુલે વિશિષ્ટાં
ત્યક્તાનૃતાસ્તાનિ મહાકુલાનિ ॥ 24॥
અનિજ્યયાવિવાહૈર્શ્ચ વેદસ્યોત્સાદનેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાંતિ ધર્મસ્યાતિક્રમેણ ચ ॥ 25॥
દેવ દ્રવ્યવિનાશેન બ્રહ્મ સ્વહરણેન ચ ।
કુલાન્યકુલતાં યાંતિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ 26॥
બ્રાહ્મણાનાં પરિભવાત્પરિવાદાચ્ચ ભારત ।
કુલાન્યકુલતાં યાંતિ ન્યાસાપહરણેન ચ ॥ 27॥
કુલાનિ સમુપેતાનિ ગોભિઃ પુરુષતોઽશ્વતઃ ।
કુલસંખ્યાં ન ગચ્છંતિ યાનિ હીનાનિ વૃત્તતઃ ॥ 28॥
વૃત્તતસ્ત્વવિહીનાનિ કુલાન્યલ્પધનાન્યપિ ।
કુલસંખ્યાં તુ ગચ્છંતિ કર્ષંતિ ચ મયદ્યશઃ ॥ 29॥
મા નઃ કુલે વૈરકૃત્કશ્ ચિદસ્તુ
રાજામાત્યો મા પરસ્વાપહારી ।
મિત્રદ્રોહી નૈકૃતિકોઽનૃતી વા
પૂર્વાશી વા પિતૃદેવાતિથિભ્યઃ ॥ 30॥
યશ્ચ નો બ્રાહ્મણં હન્યાદ્યશ્ચ નો બ્રાહ્મણાંદ્વિષેત્ ।
ન નઃ સ સમિતિં ગચ્છેદ્યશ્ચ નો નિર્વપેત્કૃષિમ્ ॥ 31॥
તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ।
સતામેતાનિ ગેહેષુ નોચ્છિદ્યંતે કદા ચન ॥ 32॥
શ્રદ્ધયા પરયા રાજન્નુપનીતાનિ સત્કૃતિમ્ ।
પ્રવૃત્તાનિ મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મિણાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ 33॥
સૂક્ષ્મોઽપિ ભારં નૃપતે સ્યંદનો વૈ
શક્તો વોઢું ન તથાન્યે મહીજાઃ ।
એવં યુક્તા ભારસહા ભવંતિ
મહાકુલીના ન તથાન્યે મનુષ્યાઃ ॥ 34॥
ન તન્મિત્રં યસ્ય કોપાદ્બિભેતિ
યદ્વા મિત્રં શંકિતેનોપચર્યમ્ ।
યસ્મિન્મિત્રે પિતરીવાશ્વસીત
તદ્વૈ મિત્રં સંગતાનીતરાણિ ॥ 35॥
યદિ ચેદપ્યસંબંધો મિત્રભાવેન વર્તતે ।
સ એવ બંધુસ્તન્મિત્રં સા ગતિસ્તત્પરાયણમ્ ॥ 36॥
ચલચિત્તસ્ય વૈ પુંસો વૃદ્ધાનનુપસેવતઃ ।
પારિપ્લવમતેર્નિત્યમધ્રુવો મિત્ર સંગ્રહઃ ॥ 37॥
ચલચિત્તમનાત્માનમિંદ્રિયાણાં વશાનુગમ્ ।
અર્થાઃ સમતિવર્તંતે હંસાઃ શુષ્કં સરો યથા ॥ 38॥
અકસ્માદેવ કુપ્યંતિ પ્રસીદંત્યનિમિત્તતઃ ।
શીલમેતદસાધૂનામભ્રં પારિપ્લવં યથા ॥ 39॥
સત્કૃતાશ્ચ કૃતાર્થાશ્ચ મિત્રાણાં ન ભવંતિ યે ।
તાન્મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્નોપભુંજતે ॥ 40॥
અર્થયેદેવ મિત્રાણિ સતિ વાસતિ વા ધને ।
નાનર્થયન્વિજાનાતિ મિત્રાણાં સારફલ્ગુતામ્ ॥ 41॥
સંતાપાદ્ભ્રશ્યતે રૂપં સંતાપાદ્ભ્રશ્યતે બલમ્ ।
સંતાપાદ્ભ્રશ્યતે જ્ઞાનં સંતાપાદ્વ્યાધિમૃચ્છતિ ॥ 42॥
અનવાપ્યં ચ શોકેન શરીરં ચોપતપ્યતે ।
અમિત્રાશ્ચ પ્રહૃષ્યંતિ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥ 43॥
પુનર્નરો મ્રિયતે જાયતે ચ
પુનર્નરો હીયતે વર્ધતે પુનઃ ।
પુનર્નરો યાચતિ યાચ્યતે ચ
પુનર્નરઃ શોચતિ શોચ્યતે પુનઃ ॥ 44॥
સુખં ચ દુઃખં ચ ભવાભવૌ ચ
લાભાલાભૌ મરણં જીવિતં ચ ।
પર્યાયશઃ સર્વમિહ સ્પૃશંતિ
તસ્માદ્ધીરો નૈવ હૃષ્યેન્ન શોચેત્ ॥ 45॥
ચલાનિ હીમાનિ ષડિંદ્રિયાણિ
તેષાં યદ્યદ્વર્તતે યત્ર યત્ર ।
તતસ્તતઃ સ્રવતે બુદ્ધિરસ્ય
છિદ્રોદ કુંભાદિવ નિત્યમંભઃ ॥ 46॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
તનુરુચ્છઃ શિખી રાજા મિથ્યોપચરિતો મયા ।
મંદાનાં મમ પુત્રાણાં યુદ્ધેનાંતં કરિષ્યતિ ॥ 47॥
નિત્યોદ્વિગ્નમિદં સર્વં નિત્યોદ્વિગ્નમિદં મનઃ ।
યત્તત્પદમનુદ્વિગ્નં તન્મે વદ મહામતે ॥ 48॥
વિદુર ઉવાચ ।
નાન્યત્ર વિદ્યા તપસોર્નાન્યત્રેંદ્રિય નિગ્રહાત્ ।
નાન્યત્ર લોભસંત્યાગાચ્છાંતિં પશ્યામ તેઽનઘ ॥ 49॥
બુદ્ધ્યા ભયં પ્રણુદતિ તપસા વિંદતે મહત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા જ્ઞાનં શાંતિં ત્યાગેન વિંદતિ ॥ 50॥
અનાશ્રિતા દાનપુણ્યં વેદ પુણ્યમનાશ્રિતાઃ ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા વિચરંતીહ મોક્ષિણઃ ॥ 51॥
સ્વધીતસ્ય સુયુદ્ધસ્ય સુકૃતસ્ય ચ કર્મણઃ ।
તપસશ્ચ સુતપ્તસ્ય તસ્યાંતે સુખમેધતે ॥ 52॥
સ્વાસ્તીર્ણાનિ શયનાનિ પ્રપન્ના
ન વૈ ભિન્ના જાતુ નિદ્રાં લભંતે ।
ન સ્ત્રીષુ રાજન્રતિમાપ્નુવંતિ
ન માગધૈઃ સ્તૂયમાના ન સૂતૈઃ ॥ 53॥
ન વૈ ભિન્ના જાતુ ચરંતિ ધર્મં
ન વૈ સુખં પ્રાપ્નુવંતીહ ભિન્નાઃ ।
ન વૈ ભિન્ના ગૌરવં માનયંતિ
ન વૈ ભિન્નાઃ પ્રશમં રોચયંતિ ॥ 54॥
ન વૈ તેષાં સ્વદતે પથ્યમુક્તં
યોગક્ષેમં કલ્પતે નોત તેષામ્ ।
ભિન્નાનાં વૈ મનુજેંદ્ર પરાયણં
ન વિદ્યતે કિં ચિદન્યદ્વિનાશાત્ ॥ 55॥
સંભાવ્યં ગોષુ સંપન્નં સંભાવ્યં બ્રાહ્મણે તપઃ ।
સંભાવ્યં સ્ત્રીષુ ચાપલ્યં સંભાવ્યં જ્ઞાતિતો ભયમ્ ॥ 56॥
તંતવોઽપ્યાયતા નિત્યં તંતવો બહુલાઃ સમાઃ ।
બહૂન્બહુત્વાદાયાસાન્સહંતીત્યુપમા સતામ્ ॥ 57॥
ધૂમાયંતે વ્યપેતાનિ જ્વલંતિ સહિતાનિ ચ ।
ધૃતરાષ્ટ્રોલ્મુકાનીવ જ્ઞાતયો ભરતર્ષભ ॥ 58॥
બ્રાહ્મણેષુ ચ યે શૂરાઃ સ્ત્રીષુ જ્ઞાતિષુ ગોષુ ચ ।
વૃંતાદિવ ફલં પક્વં ધૃતરાષ્ટ્ર પતંતિ તે ॥ 59॥
મહાનપ્યેકજો વૃક્ષો બલવાન્સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્રસહ્ય એવ વાતેન શાખા સ્કંધં વિમર્દિતુમ્ ॥ 60॥
અથ યે સહિતા વૃક્ષાઃ સંઘશઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તે હિ શીઘ્રતમાન્વાતાન્સહંતેઽન્યોન્યસંશ્રયાત્ ॥ 61॥
એવં મનુષ્યમપ્યેકં ગુણૈરપિ સમન્વિતમ્ ।
શક્યં દ્વિષંતો મન્યંતે વાયુર્દ્રુમમિવૌકજમ્ ॥ 62॥
અન્યોન્યસમુપષ્ટંભાદન્યોન્યાપાશ્રયેણ ચ ।
જ્ઞાતયઃ સંપ્રવર્ધંતે સરસીવોત્પલાન્યુત ॥ 63॥
અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો સ્ત્રિયો બાલાશ્ચ જ્ઞાતયઃ ।
યેષાં ચાન્નાનિ ભુંજીત યે ચ સ્યુઃ શરણાગતાઃ ॥ 64॥
ન મનુષ્યે ગુણઃ કશ્ચિદન્યો ધનવતાં અપિ ।
અનાતુરત્વાદ્ભદ્રં તે મૃતકલ્પા હિ રોગિણઃ ॥ 65॥
અવ્યાધિજં કટુકં શીર્ષ રોગં
પાપાનુબંધં પરુષં તીક્ષ્ણમુગ્રમ્ ।
સતાં પેયં યન્ન પિબંત્યસંતો
મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય ॥ 66॥
રોગાર્દિતા ન ફલાન્યાદ્રિયંતે
ન વૈ લભંતે વિષયેષુ તત્ત્વમ્ ।
દુઃખોપેતા રોગિણો નિત્યમેવ
ન બુધ્યંતે ધનભોગાન્ન સૌખ્યમ્ ॥ 67॥
પુરા હ્યુક્તો નાકરોસ્ત્વં વચો મે
દ્યૂતે જિતાં દ્રૌપદીં પ્રેક્ષ્ય રાજન્ ।
દુર્યોધનં વારયેત્યક્ષવત્યાં
કિતવત્વં પંડિતા વર્જયંતિ ॥ 68॥
ન તદ્બલં યન્મૃદુના વિરુધ્યતે
મિશ્રો ધર્મસ્તરસા સેવિતવ્યઃ ।
પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રીર્
મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્ ॥ 69॥
ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પાંડવાન્પાલયંતુ
પાંડોઃ સુતાસ્તવ પુત્રાંશ્ચ પાંતુ ।
એકારિમિત્રાઃ કુરવો હ્યેકમંત્રા
જીવંતુ રાજન્સુખિનઃ સમૃદ્ધાઃ ॥ 70॥
મેઢીભૂતઃ કૌરવાણાં ત્વમદ્ય
ત્વય્યાધીનં કુરુ કુલમાજમીઢ ।
પાર્થાન્બાલાન્વનવાસ પ્રતપ્તાન્
ગોપાયસ્વ સ્વં યશસ્તાત રક્ષન્ ॥ 71॥
સંધત્સ્વ ત્વં કૌરવાન્પાંડુપુત્રૈર્
મા તેઽંતરં રિપવઃ પ્રાર્થયંતુ ।
સત્યે સ્થિતાસ્તે નરદેવ સર્વે
દુર્યોધનં સ્થાપય ત્વં નરેંદ્ર ॥ 72॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરહિતવાક્યે ષટ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 36॥
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
What is વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36?
વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in Gujarati. Use the language selector to view another available edition.
Can I read વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 36 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.