વિદુર નીતિ – ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 35
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરહિતવાક્યે પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
બ્રૂહિ ભૂયો મહાબુદ્ધે ધર્માર્થસહિતં વચઃ ।
શૃણ્વતો નાસ્તિ મે તૃપ્તિર્વિચિત્રાણીહ ભાષસે ॥ 1॥
વિદુર ઉવાચ ।
સર્વતીર્થેષુ વા સ્નાનં સર્વભૂતેષુ ચાર્જવમ્ ।
ઉભે એતે સમે સ્યાતામાર્જવં વા વિશિષ્યતે ॥ 2॥
આર્જવં પ્રતિપદ્યસ્વ પુત્રેષુ સતતં વિભો ।
ઇહ કીર્તિં પરાં પ્રાપ્ય પ્રેત્ય સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ ॥ 3॥
યાવત્કીર્તિર્મનુષ્યસ્ય પુણ્યા લોકેષુ ગીયતે ।
તાવત્સ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥ 4॥
અત્રાપ્યુદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વિરોચનસ્ય સંવાદં કેશિન્યર્થે સુધન્વના ॥ 5॥
કેશિન્યુવાચ ।
કિં બ્રાહ્મણાઃ સ્વિચ્છ્રેયાંસો દિતિજાઃ સ્વિદ્વિરોચન ।
અથ કેન સ્મ પર્યંકં સુધન્વા નાધિરોહતિ ॥ 6॥
વિરોચન ઉવાચ ।
પ્રાજાપત્યા હિ વૈ શ્રેષ્ઠા વયં કેશિનિ સત્તમાઃ ।
અસ્માકં ખલ્વિમે લોકાઃ કે દેવાઃ કે દ્વિજાતયઃ ॥ 7॥
કેશિન્યુવાચ ।
ઇહૈવાસ્સ્વ પ્રતીક્ષાવ ઉપસ્થાને વિરોચન ।
સુધન્વા પ્રાતરાગંતા પશ્યેયં વાં સમાગતૌ ॥ 8॥
વિરોચન ઉવાચ ।
તથા ભદ્રે કરિષ્યામિ યથા ત્વં ભીરુ ભાષસે ।
સુધન્વાનં ચ માં ચૈવ પ્રાતર્દ્રષ્ટાસિ સંગતૌ ॥ 9॥
વિદુર ઉવાચ ।
અન્વાલભે હિરણ્મયં પ્રાહ્રાદેઽહં તવાસનમ્ ।
એકત્વમુપસંપન્નો ન ત્વાસેયં ત્વયા સહ ॥ 10॥
વિરોચન ઉવાચ ।
અન્વાહરંતુ ફલકં કૂર્ચં વાપ્યથ વા બૃસીમ્ ।
સુધન્વન્ન ત્વમર્હોઽસિ મયા સહ સમાસનમ્ ॥ 11॥
સુધન્વોવાચ ।
પિતાપિ તે સમાસીનમુપાસીતૈવ મામધઃ ।
બાલઃ સુખૈધિતો ગેહે ન ત્વં કિં ચન બુધ્યસે ॥ 12॥
વિરોચન ઉવાચ ।
હિરણ્યં ચ ગવાશ્વં ચ યદ્વિત્તમસુરેષુ નઃ ।
સુધન્વન્વિપણે તેન પ્રશ્નં પૃચ્છાવ યે વિદુઃ ॥ 13॥
સુધન્વોવાચ ।
હિરણ્યં ચ ગવાશ્વં ચ તવૈવાસ્તુ વિરોચન ।
પ્રાણયોસ્તુ પણં કૃત્વા પ્રશ્નં પૃચ્છાવ યે વિદુઃ ॥ 14॥
વિરોચન ઉવાચ ।
આવાં કુત્ર ગમિષ્યાવઃ પ્રાણયોર્વિપણે કૃતે ।
ન હિ દેવેષ્વહં સ્થાતા ન મનુષ્યેષુ કર્હિ ચિત્ ॥ 15॥
સુધન્વોવાચ ।
પિતરં તે ગમિષ્યાવઃ પ્રાણયોર્વિપણે કૃતે ।
પુત્રસ્યાપિ સ હેતોર્હિ પ્રહ્રાદો નાનૃતં વદેત્ ॥ 16॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
ઇમૌ તૌ સંપ્રદૃશ્યેતે યાભ્યાં ન ચરિતં સહ ।
આશીવિષાવિવ ક્રુદ્ધાવેકમાર્ગમિહાગતૌ ॥ 17॥
કિં વૈ સહૈવ ચરતો ન પુરા ચરતઃ સહ ।
વિરોચનૈતત્પૃચ્છામિ કિં તે સખ્યં સુધન્વના ॥ 18॥
વિરોચન ઉવાચ ।
ન મે સુધન્વના સખ્યં પ્રાણયોર્વિપણાવહે ।
પ્રહ્રાદ તત્ત્વામૃપ્ચ્છામિ મા પ્રશ્નમનૃતં વદીઃ ॥ 19॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
ઉદકં મધુપર્કં ચાપ્યાનયંતુ સુધન્વને ।
બ્રહ્મન્નભ્યર્ચનીયોઽસિ શ્વેતા ગૌઃ પીવરી કૃતા ॥ 20॥
સુધન્વોવાચ ।
ઉદકં મધુપર્કં ચ પથ એવાર્પિતં મમ ।
પ્રહ્રાદ ત્વં તુ નૌ પ્રશ્નં તથ્યં પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતોઃ ॥ 21॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
પુર્તો વાન્યો ભવાન્બ્રહ્મન્સાક્ષ્યે ચૈવ ભવેત્સ્થિતઃ ।
તયોર્વિવદતોઃ પ્રશ્નં કથમસ્મદ્વિભો વદેત્ ॥ 22॥
અથ યો નૈવ પ્રબ્રૂયાત્સત્યં વા યદિ વાનૃતમ્ ।
એતત્સુધન્વન્પૃચ્છામિ દુર્વિવક્તા સ્મ કિં વસેત્ ॥ 23॥
સુધન્વોવાચ ।
યાં રાત્રિમધિવિન્ના સ્ત્રી યાં ચૈવાક્ષ પરાજિતઃ ।
યાં ચ ભારાભિતપ્તાંગો દુર્વિવક્તા સ્મ તાં વસેત્ ॥ 24॥
નગરે પ્રતિરુદ્ધઃ સન્બહિર્દ્વારે બુભુક્ષિતઃ ।
અમિત્રાન્ભૂયસઃ પશ્યંદુર્વિવક્તા સ્મ તાં વસેત્ ॥ 25॥
પંચ પશ્વનૃતે હંતિ દશ હંતિ ગવાનૃતે ।
શતમશ્વાનૃતે હંતિ સહસ્રં પુરુષાનૃતે ॥ 26॥
હંતિ જાતાનજાતાંશ્ચ હિરણ્યાર્થોઽનૃતં વદન્ ।
સર્વં ભૂમ્યનૃતે હંતિ મા સ્મ ભૂમ્યનૃતં વદીઃ ॥ 27॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।
મત્તઃ શ્રેયાનંગિરા વૈ સુધન્વા ત્વદ્વિરોચન ।
માતાસ્ય શ્રેયસી માતુસ્તસ્માત્ત્વં તેન વૈ જિતઃ ॥ 28॥
વિરોચન સુધન્વાયં પ્રાણાનામીશ્વરસ્તવ ।
સુધન્વન્પુનરિચ્છામિ ત્વયા દત્તં વિરોચનમ્ ॥ 29॥
સુધન્વોવાચ ।
યદ્ધર્મમવૃણીથાસ્ત્વં ન કામાદનૃતં વદીઃ ।
પુનર્દદામિ તે તસ્માત્પુત્રં પ્રહ્રાદ દુર્લભમ્ ॥ 30॥
એષ પ્રહ્રાદ પુત્રસ્તે મયા દત્તો વિરોચનઃ ।
પાદપ્રક્ષાલનં કુર્યાત્કુમાર્યાઃ સન્નિધૌ મમ ॥ 31॥
વિદુર ઉવાચ ।
તસ્માદ્રાજેંદ્ર ભૂમ્યર્થે નાનૃતં વક્તુમર્હસિ ।
મા ગમઃ સ સુતામાત્યોઽત્યયં પુત્રાનનુભ્રમન્ ॥ 32॥
ન દેવા યષ્ટિમાદાય રક્ષંતિ પશુપાલવત્ ।
યં તુ રક્ષિતુમિચ્છંતિ બુદ્ધ્યા સંવિભજંતિ તમ્ ॥ 33॥
યથા યથા હિ પુરુષઃ કલ્યાણે કુરુતે મનઃ ।
તથા તથાસ્ય સર્વાર્થાઃ સિધ્યંતે નાત્ર સંશયઃ ॥ 34॥
ન છંદાંસિ વૃજિનાત્તારયંતિ
આયાવિનં માયયા વર્તમાનમ્ ।
નીડં શકુંતા ઇવ જાતપક્ષાશ્
છંદાંસ્યેનં પ્રજહત્યંતકાલે ॥ 35॥
મત્તાપાનં કલહં પૂગવૈરં
ભાર્યાપત્યોરંતરં જ્ઞાતિભેદમ્ ।
રાજદ્વિષ્ટં સ્ત્રીપુમાંસોર્વિવાદં
વર્જ્યાન્યાહુર્યશ્ચ પંથાઃ પ્રદુષ્ઠઃ ॥ 36॥
સામુદ્રિકં વણિજં ચોરપૂર્વં
શલાક ધૂર્તં ચ ચિકિત્સકં ચ ।
અરિં ચ મિત્રં ચ કુશીલવં ચ
નૈતાન્સાખ્યેષ્વધિકુર્વીત સપ્ત ॥ 37॥
માનાગ્નિહોત્રમુત માનમૌનં
માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ।
એતાનિ ચત્વાર્યભયંકરાણિ
ભયં પ્રયચ્છંત્યયથા કૃતાનિ ॥ 38॥
અગાર દાહી ગરદઃ કુંડાશી સોમવિક્રયી ।
પર્વ કારશ્ચ સૂચી ચ મિત્ર ધ્રુક્પારદારિકઃ ॥ 39॥
ભ્રૂણહા ગુરુ તલ્પી ચ યશ્ચ સ્યાત્પાનપો દ્વિજઃ ।
અતિતીક્ષ્ણશ્ચ કાકશ્ચ નાસ્તિકો વેદ નિંદકઃ ॥ 40॥
સ્રુવ પ્રગ્રહણો વ્રાત્યઃ કીનાશશ્ચાર્થવાનપિ ।
રક્ષેત્યુક્તશ્ચ યો હિંસ્યાત્સર્વે બ્રહ્મણ્હણૈઃ સમાઃ ॥ 41॥
તૃણોક્લયા જ્ઞાયતે જાતરૂપં
યુગે ભદ્રો વ્યવહારેણ સાધુઃ ।
શૂરો ભયેષ્વર્થકૃચ્છ્રેષુ ધીરઃ
કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સુહૃદશ્ચારયશ્ ચ ॥ 42॥
જરા રૂપં હરતિ હિ ધૈર્યમાશા
મૃત્યુઃ પ્રાણાંધર્મચર્યામસૂયા ।
ક્રોધઃ શ્રિયં શીલમનાર્ય સેવા
હ્રિયં કામઃ સર્વમેવાભિમાનઃ ॥ 43॥
શ્રીર્મંગલાત્પ્રભવતિ પ્રાગલ્ભ્યાત્સંપ્રવર્ધતે ।
દાક્ષ્યાત્તુ કુરુતે મૂલં સંયમાત્પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 44॥
અષ્ટૌ ગુણાઃ પુરુષં દીપયંતિ
પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુ ભાષિતા ચ
દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥ 45॥
એતાન્ગુણાંસ્તાત મહાનુભાવાન્
એકો ગુણઃ સંશ્રયતે પ્રસહ્ય ।
રાજા યદા સત્કુરુતે મનુષ્યં
સર્વાન્ગુણાનેષ ગુણોઽતિભાતિ ॥ 46॥
અષ્ટૌ નૃપેમાનિ મનુષ્યલોકે
સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય નિદર્શનાનિ ।
ચત્વાર્યેષામન્વવેતાનિ સદ્ભિશ્
ચત્વાર્યેષામન્વવયંતિ સંતઃ ॥ 47॥
યજ્ઞો દાનમધ્યયનં તપશ્ ચ
ચત્વાર્યેતાન્યન્વવેતાનિ સદ્ભિઃ ।
દમઃ સત્યમાર્જવમાનૃશંસ્યં
ચત્વાર્યેતાન્યન્વવયંતિ સંતઃ ॥ 48॥
ન સા સભા યત્ર ન સંતિ વૃદ્ધા
ન તે વૃદ્ધા યે ન વદંતિ ધર્મમ્ ।
નાસૌ હર્મો યતન સત્યમસ્તિ
ન તત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્ ॥ 49॥
સત્યં રૂપં શ્રુતં વિદ્યા કૌલ્યં શીલં બલં ધનમ્ ।
શૌર્યં ચ ચિરભાષ્યં ચ દશઃ સંસર્ગયોનયઃ ॥ 50॥
પાપં કુર્વન્પાપકીર્તિઃ પાપમેવાશ્નુતે ફલમ્ ।
પુણ્યં કુર્વન્પુણ્યકીર્તિઃ પુણ્યમેવાશ્નુતે ફલમ્ ॥ 51॥
પાપં પ્રજ્ઞાં નાશયતિ ક્રિયમાણં પુનઃ પુનઃ ।
નષ્ટપ્રજ્ઞઃ પાપમેવ નિત્યમારભતે નરઃ ॥ 52॥
પુણ્યં પ્રજ્ઞાં વર્ધયતિ ક્રિયમાણં પુનઃ પુનઃ ।
વૃદ્ધપ્રજ્ઞઃ પુણ્યમેવ નિત્યમારભતે નરઃ ॥ 53॥
અસૂયકો દંદ શૂકો નિષ્ઠુરો વૈરકૃન્નરઃ ।
સ કૃચ્છ્રં મહદાપ્નોતો નચિરાત્પાપમાચરન્ ॥ 54॥
અનસૂયઃ કૃતપ્રજ્ઞઃ શોભનાન્યાચરન્સદા ।
અકૃચ્છ્રાત્સુખમાપ્નોતિ સર્વત્ર ચ વિરાજતે ॥ 55॥
પ્રજ્ઞામેવાગમયતિ યઃ પ્રાજ્ઞેભ્યઃ સ પંડિતઃ ।
પ્રાજ્ઞો હ્યવાપ્ય ધર્માર્થૌ શક્નોતિ સુખમેધિતુમ્ ॥ 56॥
દિવસેનૈવ તત્કુર્યાદ્યેન રાતૌ સુખં વસેત્ ।
અષ્ટ માસેન તત્કુર્યાદ્યેન વર્ષાઃ સુખં વસેત્ ॥ 57॥
પૂર્વે વયસિ તત્કુર્યાદ્યેન વૃદ્ધસુખં વસેત્ ।
યાવજ્જીવેન તત્કુર્યાદ્યેન પ્રેત્ય સુખં વસેત્ ॥ 58॥
જીર્ણમન્નં પ્રશંસંતિ ભાર્યં ચ ગતયૌવનામ્ ।
શૂરં વિગતસંગ્રામં ગતપારં તપસ્વિનમ્ ॥ 59॥
ધનેનાધર્મલબ્ધેન યચ્છિદ્રમપિધીયતે ।
અસંવૃતં તદ્ભવતિ તતોઽન્યદવદીર્યતે ॥ 60॥
ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા શાસા રાજા દુરાત્મનામ્ ।
અથ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ ॥ 61॥
ઋષીણાં ચ નદીનાં ચ કુલાનાં ચ મહામનામ્ ।
પ્રભવો નાધિગંતવ્યઃ સ્ત્રીણાં દુશ્ચરિતસ્ય ચ ॥ 62॥
દ્વિજાતિપૂજાભિરતો દાતા જ્ઞાતિષુ ચાર્જવી ।
ક્ષત્રિયઃ સ્વર્ગભાગ્રાજંશ્ચિરં પાલયતે મહીમ્ ॥ 63॥
સુવર્ણપુષ્પાં પૃથિવીં ચિન્વંતિ પુરુષાસ્ત્રયઃ ।
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ યશ્ચ જાનાતિ સેવિતુમ્ ॥ 64॥
બુદ્ધિશ્રેષ્ઠાનિ કર્માણિ બાહુમધ્યાનિ ભારત ।
તાનિ જંઘા જઘન્યાનિ ભારપ્રત્યવરાણિ ચ ॥ 65॥
દુર્યોધને ચ શકુનૌ મૂઢે દુઃશાસને તથા ।
કર્ણે ચૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥ 66॥
સર્વૈર્ગુણૈરુપેતાશ્ચ પાંડવા ભરતર્ષભ ।
પિતૃવત્ત્વયિ વર્તંતે તેષુ વર્તસ્વ પુત્રવત્ ॥ 67॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરહિતવાક્યે પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 35॥
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
What is વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 35?
વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 35 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in Gujarati. Use the language selector to view another available edition.
Can I read વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 35 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 35 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.