વિદુર નીતિ – ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33
॥ અથ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ વિદુરનીતિવાક્યે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
વૈશંપાયન ઉવાચ ।
દ્વાઃસ્થં પ્રાહ મહાપ્રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।
વિદુરં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તમિહાનય માચિરમ્ ॥ 1॥
પ્રહિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ દૂતઃ ક્ષત્તારમબ્રવીત્ ।
ઈશ્વરસ્ત્વાં મહારાજો મહાપ્રાજ્ઞ દિદૃક્ષતિ ॥ 2॥
એવમુક્તસ્તુ વિદુરઃ પ્રાપ્ય રાજનિવેશનમ્ ।
અબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય દ્વાઃસ્થ માં પ્રતિવેદય ॥ 3॥
દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।
વિદુરોઽયમનુપ્રાપ્તો રાજેંદ્ર તવ શાસનાત્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છતિ તે પાદૌ કિં કરોતુ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 4॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
પ્રવેશય મહાપ્રાજ્ઞં વિદુરં દીર્ઘદર્શિનમ્ ।
અહં હિ વિદુરસ્યાસ્ય નાકાલ્યો જાતુ દર્શને ॥ 5॥
દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।
પ્રવિશાંતઃ પુરં ક્ષત્તર્મહારાજસ્ય ધીમતઃ ।
ન હિ તે દર્શનેઽકાલ્યો જાતુ રાજા બ્રવીતિ મામ્ ॥ 6॥
વૈશંપાયન ઉવાચ ।
તતઃ પ્રવિશ્ય વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્ર નિવેશનમ્ ।
અબ્રવીત્પ્રાંજલિર્વાક્યં ચિંતયાનં નરાધિપમ્ ॥ 7॥
વિદુરોઽહં મહાપ્રાજ્ઞ સંપ્રાપ્તસ્તવ શાસનાત્ ।
યદિ કિં ચન કર્તવ્યમયમસ્મિ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 8॥
ધૃતરષ્ત્ર ઉવાચ ।
સંજયો વિદુર પ્રાપ્તો ગર્હયિત્વા ચ માં ગતઃ ।
અજાતશત્રોઃ શ્વો વાક્યં સભામધ્યે સ વક્ષ્યતિ ॥ 9॥
તસ્યાદ્ય કુરુવીરસ્ય ન વિજ્ઞાતં વચો મયા ।
તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ તદકાર્ષીત્પ્રજાગરમ્ ॥ 10॥
જાગ્રતો દહ્યમાનસ્ય શ્રેયો યદિહ પશ્યસિ ।
તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલો હ્યસિ ॥ 11॥
યતઃ પ્રાપ્તઃ સંજયઃ પાંડવેભ્યો
ન મે યથાવન્મનસઃ પ્રશાંતિઃ ।
સવેંદ્રિયાણ્યપ્રકૃતિં ગતાનિ
કિં વક્ષ્યતીત્યેવ હિ મેઽદ્ય ચિંતા ॥ 12॥
તન્મે બ્રૂહિ વિદુર ત્વં યથાવન્
મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ ।
યથા ચ નસ્તાત હિતં ભવેચ્ચ
પ્રજાશ્ચ સર્વાઃ સુખિતા ભવેયુઃ ॥- ॥
વિદુર ઉવાચ ।
અભિયુક્તં બલવતા દુર્બલં હીનસાધનમ્ ।
હૃતસ્વં કામિનં ચોરમાવિશંતિ પ્રજાગરાઃ ॥ 13॥
કચ્ચિદેતૈર્મહાદોષૈર્ન સ્પૃષ્ટોઽસિ નરાધિપ ।
કચ્ચિન્ન પરવિત્તેષુ ગૃધ્યન્વિપરિતપ્યસે ॥ 14॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તે ધર્મ્યં પરં નૈઃશ્રેયસં વચઃ ।
અસ્મિન્રાજર્ષિવંશે હિ ત્વમેકઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ॥ 15॥
વિદુર ઉવાચ ।
રજા લક્ષણસંપન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાધિપો ભવેત્ ।
પ્રેષ્યસ્તે પ્રેષિતશ્ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ ॥- ॥
વિપરીતતરશ્ચ ત્વં ભાગધેયે ન સમ્મતઃ ।
અર્ચિષાં પ્રક્ષયાચ્ચૈવ ધર્માત્મા ધર્મકોવિદઃ ॥- ॥
આનૃશંસ્યાદનુક્રોશાદ્ધર્માત્સત્યાત્પરાક્રમાત્ ।
ગુરુત્વાત્ત્વયિ સંપ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેષાંસ્તિતિક્ષતે ॥- ॥
દુર્યોધને સૌબલે ચ કર્ણે દુઃશાસને તથા ।
એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥- ॥
એકસ્માત્વૃક્ષાદ્યજ્ઞપત્રાણિ રાજન્
સ્રુક્ચ દ્રૌણી પેઠનીપીડને ચ ।
એતસ્માદ્રાજન્બ્રુવતો મે નિબોધ
એકસ્માદ્વૈ જાયતેઽસચ્ચ સચ્ચ ॥- ॥
આત્મજ્ઞાનં સમારંભસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષંતિ સ વૈ પણ્દિત ઉચ્યતે ॥- ॥
નિષેવતે પ્રશસ્તાનિ નિંદિતાનિ ન સેવતે ।
અનાસ્તિકઃ શ્રદ્દધાન એતત્પંડિત લક્ષણમ્ ॥ 16॥
ક્રોધો હર્ષશ્ચ દર્પશ્ચ હ્રીસ્તંભો માન્યમાનિતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષંતિ સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 17॥
યસ્ય કૃત્યં ન જાનંતિ મંત્રં વા મંત્રિતં પરે ।
કૃતમેવાસ્ય જાનંતિ સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 18॥
યસ્ય કૃત્યં ન વિઘ્નંતિ શીતમુષ્ણં ભયં રતિઃ ।
સમૃદ્ધિરસમૃદ્ધિર્વા સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 19॥
યસ્ય સંસારિણી પ્રજ્ઞા ધર્માર્થાવનુવર્તતે ।
કામાદર્થં વૃણીતે યઃ સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 20॥
યથાશક્તિ ચિકીર્ષંતિ યથાશક્તિ ચ કુર્વતે ।
ન કિં ચિદવમન્યંતે પંડિતા ભરતર્ષભ ॥ 21॥
ક્ષિપ્રં વિજાનાતિ ચિરં શૃણોતિ
વિજ્ઞાય ચાર્થં ભજતે ન કામાત્ ।
નાસંપૃષ્ટો વ્યૌપયુંક્તે પરાર્થે
તત્પ્રજ્ઞાનં પ્રથમં પંડિતસ્ય ॥ 22॥
નાપ્રાપ્યમભિવાંછંતિ નષ્ટં નેચ્છંતિ શોચિતુમ્ ।
આપત્સુ ચ ન મુહ્યંતિ નરાઃ પંડિત બુદ્ધયઃ ॥ 23॥
નિશ્ચિત્ય યઃ પ્રક્રમતે નાંતર્વસતિ કર્મણઃ ।
અવંધ્ય કાલો વશ્યાત્મા સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 24॥
આર્ય કર્મણિ રાજ્યંતે ભૂતિકર્માણિ કુર્વતે ।
હિતં ચ નાભ્યસૂયંતિ પંડિતા ભરતર્ષભ ॥ 25॥
ન હૃષ્યત્યાત્મસમ્માને નાવમાનેન તપ્યતે ।
ગાંગો હ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો યઃ સ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 26॥
તત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં યોગજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ।
ઉપાયજ્ઞો મનુષ્યાણાં નરઃ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 27॥
પ્રવૃત્ત વાક્ચિત્રકથ ઊહવાન્પ્રતિભાનવાન્ ।
આશુ ગ્રંથસ્ય વક્તા ચ સ વૈ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 28॥
શ્રુતં પ્રજ્ઞાનુગં યસ્ય પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતાનુગા ।
અસંભિન્નાર્ય મર્યાદઃ પંડિતાખ્યાં લભેત સઃ ॥ 29॥
અર્થં મહાંતમાસદ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ ચ ।
વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યસ્ય પંડિત ઉચ્યતે ॥- ॥
અશ્રુતશ્ચ સમુન્નદ્ધો દરિદ્રશ્ચ મહામનાઃ ।
અર્થાંશ્ચાકર્મણા પ્રેપ્સુર્મૂઢ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ 30॥
સ્વમર્થં યઃ પરિત્યજ્ય પરાર્થમનુતિષ્ઠતિ ।
મિથ્યા ચરતિ મિત્રાર્થે યશ્ચ મૂઢઃ સ ઉચ્યતે ॥ 31॥
અકામાં કામયતિ યઃ કામયાનાં પરિત્યજેત્ ।
બલવંતં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥
અકામાન્કામયતિ યઃ કામયાનાન્પરિદ્વિષન્ ।
બલવંતં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 32॥
અમિત્રં કુરુતે મિત્રં મિત્રં દ્વેષ્ટિ હિનસ્તિ ચ ।
કર્મ ચારભતે દુષ્ટં તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 33॥
સંસારયતિ કૃત્યાનિ સર્વત્ર વિચિકિત્સતે ।
ચિરં કરોતિ ક્ષિપ્રાર્થે સ મૂઢો ભરતર્ષભ ॥ 34॥
શ્રાદ્ધં પિતૃભ્યો ન દદાતિ દૈવતાનિ નાર્ચતિ ।
સુહૃન્મિત્રં ન લભતે તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥
અનાહૂતઃ પ્રવિશતિ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।
વિશ્વસત્યપ્રમત્તેષુ મૂઢ ચેતા નરાધમઃ ॥ 35॥
પરં ક્ષિપતિ દોષેણ વર્તમાનઃ સ્વયં તથા ।
યશ્ચ ક્રુધ્યત્યનીશઃ સન્સ ચ મૂઢતમો નરઃ ॥ 36॥
આત્મનો બલમાજ્ઞાય ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્ ।
અલભ્યમિચ્છન્નૈષ્કર્મ્યાન્મૂઢ બુદ્ધિરિહોચ્યતે ॥ 37॥
અશિષ્યં શાસ્તિ યો રાજન્યશ્ચ શૂન્યમુપાસતે ।
કદર્યં ભજતે યશ્ચ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 38॥
અર્થં મહાંતમાસાદ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ વા ।
વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યઃ સ પંડિત ઉચ્યતે ॥ 39॥
એકઃ સંપન્નમશ્નાતિ વસ્તે વાસશ્ચ શોભનમ્ ।
યોઽસંવિભજ્ય ભૃત્યેભ્યઃ કો નૃશંસતરસ્તતઃ ॥ 40॥
એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુંક્તે મહાજનઃ ।
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યંતે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥ 41॥
એકં હન્યાન્ન વાહન્યાદિષુર્મુક્તો ધનુષ્મતા ।
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતોત્સૃષ્ટા હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સરાજકમ્ ॥ 42॥
એકયા દ્વે વિનિશ્ચિત્ય ત્રીંશ્ચતુર્ભિર્વશે કુરુ ।
પંચ જિત્વા વિદિત્વા ષટ્સપ્ત હિત્વા સુખી ભવ ॥ 43॥
એકં વિષરસો હંતિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે ।
સરાષ્ટ્રં સ પ્રજં હંતિ રાજાનં મંત્રવિસ્રવઃ ॥ 44॥
એકઃ સ્વાદુ ન ભુંજીત એકશ્ચાર્થાન્ન ચિંતયેત્ ।
એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્ ॥ 45॥
એકમેવાદ્વિતીયં તદ્યદ્રાજન્નાવબુધ્યસે ।
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ॥ 46॥
એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપલભ્યતે ।
યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥ 47॥
સોઽસ્ય દોષો ન મંતવ્યઃ ક્ષમા હિ પરમં બલમ્ ।
ક્ષમા ગુણો હ્યશક્તાનાં શક્તાનાં ભૂષણં તથા ॥- ॥
ક્ષમા વશીકૃતિર્લોકે ક્ષમયા કિં ન સાધ્યતે ।
શાંતિશંખઃ કરે યસ્ય કિં કરિષ્યતિ દુર્જનઃ ॥- ॥
અતૃણે પતિતો વહ્નિઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
અક્ષમાવાન્પરં દોષૈરાત્માનં ચૈવ યોજયેત્ ॥- ॥
એકો ધર્મઃ પરં શ્રેયઃ ક્ષમૈકા શાંતિરુત્તમા ।
વિદ્યૈકા પરમા દૃષ્ટિરહિંસૈકા સુખાવહા ॥ 48॥
દ્વાવિમૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બિલશયાનિવ ।
રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥ 49॥
દ્વે કર્મણી નરઃ કુર્વન્નસ્મિँલ્લોકે વિરોચતે ।
અબ્રુવન્પરુષં કિં ચિદસતો નાર્થયંસ્તથા ॥ 50॥
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર પરપ્રત્યય કારિણૌ ।
સ્ત્રિયઃ કામિત કામિન્યો લોકઃ પૂજિત પૂજકઃ ॥ 51॥
દ્વાવિમૌ કંટકૌ તીક્ષ્ણૌ શરીરપરિશોષણૌ ।
યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ ॥ 52॥
દ્વાવેવ ન વિરાજેતે વિપરીતેન કર્મણા ।
ગૃહસ્થશ્ચ નિરારંભઃ કાર્યવાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકઃ ॥- ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ રાજન્સ્વર્ગસ્ય પરિ તિષ્ઠતઃ ।
પ્રભુશ્ચ ક્ષમયા યુક્તો દરિદ્રશ્ચ પ્રદાનવાન્ ॥ 53॥
ન્યાયાગતસ્ય દ્રવ્યસ્ય બોદ્ધવ્યૌ દ્વાવતિક્રમૌ ।
અપાત્રે પ્રતિપત્તિશ્ચ પાત્રે ચાપ્રતિપાદનમ્ ॥ 54॥
દ્વાવંભસિ નિવેષ્ટવ્યૌ ગલે બદ્ધ્વા દૃઢં શિલામ્ ।
ધનવંતમદાતારં દરિદ્રં ચાતપસ્વિનમ્ ॥- ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર સુર્યમંડલભેદિનૌ ।
પરિવ્રાડ્યોગયુક્તશ્ચ રણે ચાભિમુખો હતઃ ॥- ॥
ત્રયો ન્યાયા મનુષ્યાણાં શ્રૂયંતે ભરતર્ષભ ।
કનીયાન્મધ્યમઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ 55॥
ત્રિવિધાઃ પુરુષા રાજન્નુત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
નિયોજયેદ્યથાવત્તાંસ્ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ 56॥
ત્રય એવાધના રાજન્ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ ।
યત્તે સમધિગચ્છંતિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્ ॥ 57॥
હરણં ચ પરસ્વાનાં પરદારાભિમર્શનમ્ ।
સુહૃદશ્ચ પરિત્યાગસ્ત્રયો દોષા ક્ષયાવહઃ ॥- ॥
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્ ॥- ॥
વરપ્રદાનં રાજ્યાં ચ પુત્રજન્મ ચ ભારત ।
શત્રોશ્ચ મોક્ષણં કૃચ્છ્રાત્ત્રીણિ ચૈકં ચ તત્સમમ્ ॥- ॥
ભક્તં ચ બજમાનં ચ તવાસ્મીતિ વાદિનમ્ ।
ત્રીનેતાન્ શરણં પ્રાપ્તાન્વિષમેઽપિ ન સંત્યજેત્ ॥- ॥
ચત્વારિ રાજ્ઞા તુ મહાબલેન
વર્જ્યાન્યાહુઃ પંડિતસ્તાનિ વિદ્યાત્ ।
અલ્પપ્રજ્ઞૈઃ સહ મંત્રં ન કુર્યાન્
ન દીર્ઘસૂત્રૈરલસૈશ્ચારણૈશ્ચ ॥ 58॥
ચત્વારિ તે તાત ગૃહે વસંતુ
શ્રિયાભિજુષ્ટસ્ય ગૃહસ્થ ધર્મે ।
વૃદ્ધો જ્ઞાતિરવસન્નઃ કુલીનઃ
સખા દરિદ્રો ભગિની ચાનપત્યા ॥ 59॥
ચત્વાર્યાહ મહારાજ સદ્યસ્કાનિ બૃહસ્પતિઃ ।
પૃચ્છતે ત્રિદશેંદ્રાય તાનીમાનિ નિબોધ મે ॥ 60॥
દેવતાનાં ચ સંકલ્પમનુભાવં ચ ધીમતામ્ ।
વિનયં કૃતવિદ્યાનાં વિનાશં પાપકર્મણામ્ ॥ 61॥
ચત્વારિ કર્માણ્યભયંકરાણિ
ભયં પ્રયચ્છંત્યયથાકૃતાનિ ।
માનાગ્નિહોત્રં ઉત માનમૌનં
માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ॥- ॥
પંચાગ્નયો મનુષ્યેણ પરિચર્યાઃ પ્રયત્નતઃ ।
પિતા માતાગ્નિરાત્મા ચ ગુરુશ્ચ ભરતર્ષભ ॥ 62॥
પંચૈવ પૂજયँલ્લોકે યશઃ પ્રાપ્નોતિ કેવલમ્ ।
દેવાન્પિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ભિક્ષૂનતિથિપંચમાન્ ॥ 63॥
પંચ ત્વાનુગમિષ્યંતિ યત્ર યત્ર ગમિષ્યસિ ।
મિત્રાણ્યમિત્રા મધ્યસ્થા ઉપજીવ્યોપજીવિનઃ ॥ 64॥
પંચેંદ્રિયસ્ય મર્ત્યસ્ય છિદ્રં ચેદેકમિંદ્રિયમ્ ।
તતોઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદિવોદકમ્ ॥ 65॥
ષડ્દોષાઃ પુરુષેણેહ હાતવ્યા ભૂતિમિચ્છતા ।
નિદ્રા તંદ્રી ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘસૂત્રતા ॥ 66॥
ષડિમાન્પુરુષો જહ્યાદ્ભિન્નાં નાવમિવાર્ણવે ।
અપ્રવક્તારમાચાર્યમનધીયાનમૃત્વિજમ્ ॥ 67॥
અરક્ષિતારં રાજાનં ભાર્યાં ચાપ્રિય વાદિનીમ્ ।
ગ્રામકારં ચ ગોપાલં વનકામં ચ નાપિતમ્ ॥ 68॥
ષડેવ તુ ગુણાઃ પુંસા ન હાતવ્યાઃ કદાચન ।
સત્યં દાનમનાલસ્યમનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ॥ 69॥
અર્થાગમો નિત્યમરોગિતા ચ
પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિયવાદિની ચ ।
વશ્યશ્ચ પુત્રોઽર્થકરી ચ વિદ્યા
ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥
ષણ્ણામાત્મનિ નિત્યાનામૈશ્વર્યં યોઽધિગચ્છતિ ।
ન સ પાપૈઃ કુતોઽનર્થૈર્યુજ્યતે વિજિતેંદ્રિયઃ ॥ 70॥
ષડિમે ષટ્સુ જીવંતિ સપ્તમો નોપલભ્યતે ।
ચોરાઃ પ્રમત્તે જીવંતિ વ્યાધિતેષુ ચિકિત્સકાઃ ॥ 71॥
પ્રમદાઃ કામયાનેષુ યજમાનેષુ યાજકાઃ ।
રાજા વિવદમાનેષુ નિત્યં મૂર્ખેષુ પંડિતાઃ ॥ 72॥
ષડિમાનિ વિનશ્યંતિ મુહૂર્તમનવેક્ષણાત્ ।
ગાવઃ સેવા કૃષિર્ભાર્યા વિદ્યા વૃષલસંગતિઃ ॥- ॥
ષડેતે હ્યવમન્યંતે નિત્યં પૂર્વોપકારિણમ્ ।
આચાર્યં શિક્ષિતા શિષ્યાઃ કૃતદારશ્ચ માતરમ્ ॥- ॥
નારિં વિગતકામસ્તુ કૃતાર્થાશ્ચ પ્રયોજકમ્ ।
નાવં નિસ્તીર્ણકાંતારા નાતુરાશ્ચ ચિકિત્સકમ્ ॥- ॥
આરોગ્યમાનૃણ્યમવિપ્રવાસઃ
સદ્ભિર્મનુષ્યૈઃ સહ સંપ્રયોગઃ ।
સ્વપ્રત્યયા વૃત્તિરભીતવાસઃ
ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥
ઈર્ષુર્ઘૃણી નસંતુષ્ટઃ ક્રોધનો નિત્યશંકિતઃ ।
પરભાગ્યોપજીવી ચ ષડેતે નિત્યદુઃખિતાઃ ॥- ॥
સપ્ત દોષાઃ સદા રાજ્ઞા હાતવ્યા વ્યસનોદયાઃ ।
પ્રાયશો યૈર્વિનશ્યંતિ કૃતમૂલાશ્ચ પાર્થિવાઃ ॥ 73॥
સ્ત્રિયોઽક્ષા મૃગયા પાનં વાક્પારુષ્યં ચ પંચમમ્ ।
મહચ્ચ દંડપારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ॥ 74॥
અષ્ટૌ પૂર્વનિમિત્તાનિ નરસ્ય વિનશિષ્યતઃ ।
બ્રાહ્મણાન્પ્રથમં દ્વેષ્ટિ બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિરુધ્યતે ॥ 75॥
બ્રાહ્મણ સ્વાનિ ચાદત્તે બ્રાહ્મણાંશ્ચ જિઘાંસતિ ।
રમતે નિંદયા ચૈષાં પ્રશંસાં નાભિનંદતિ ॥ 76॥
નૈતાન્સ્મરતિ કૃત્યેષુ યાચિતશ્ચાભ્યસૂયતિ ।
એતાંદોષાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્વા વિવર્જયેત્ ॥ 77॥
અષ્ટાવિમાનિ હર્ષસ્ય નવ નીતાનિ ભારત ।
વર્તમાનાનિ દૃશ્યંતે તાન્યેવ સુસુખાન્યપિ ॥ 78॥
સમાગમશ્ચ સખિભિર્મહાંશ્ચૈવ ધનાગમઃ ।
પુત્રેણ ચ પરિષ્વંગઃ સન્નિપાતશ્ચ મૈથુને ॥ 79॥
સમયે ચ પ્રિયાલાપઃ સ્વયૂથેષુ ચ સન્નતિઃ ।
અભિપ્રેતસ્ય લાભશ્ચ પૂજા ચ જનસંસદિ ॥ 80॥
અષ્ટૌ ગુણાઃ પુરુષં દીપયંતિ
પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ
દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥- ॥
નવદ્વારમિદં વેશ્મ ત્રિસ્થૂણં પંચ સાક્ષિકમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ પરઃ કવિઃ ॥ 81॥
દશ ધર્મં ન જાનંતિ ધૃતરાષ્ટ્ર નિબોધ તાન્ ।
મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તઃ શ્રાંતઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ॥ 82॥
ત્વરમાણશ્ચ ભીરુશ્ચ લુબ્ધઃ કામી ચ તે દશ ।
તસ્માદેતેષુ ભાવેષુ ન પ્રસજ્જેત પંડિતઃ ॥ 83॥
અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પુત્રાર્થમસુરેંદ્રેણ ગીતં ચૈવ સુધન્વના ॥ 84॥
યઃ કામમન્યૂ પ્રજહાતિ રાજા
પાત્રે પ્રતિષ્ઠાપયતે ધનં ચ ।
વિશેષવિચ્છ્રુતવાન્ક્ષિપ્રકારી
તં સર્વલોકઃ કુરુતે પ્રમાણમ્ ॥ 85॥
જાનાતિ વિશ્વાસયિતું મનુષ્યાન્
વિજ્ઞાત દોષેષુ દધાતિ દંડમ્ ।
જાનાતિ માત્રાં ચ તથા ક્ષમાં ચ
તં તાદૃશં શ્રીર્જુષતે સમગ્રા ॥ 86॥
સુદુર્બલં નાવજાનાતિ કંચિદ્-
યુક્તો રિપું સેવતે બુદ્ધિપૂર્વમ્ ।
ન વિગ્રહં રોચયતે બલસ્થૈઃ
કાલે ચ યો વિક્રમતે સ ધીરઃ ॥ 87॥
પ્રાપ્યાપદં ન વ્યથતે કદા ચિદ્
ઉદ્યોગમન્વિચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।
દુઃખં ચ કાલે સહતે જિતાત્મા
ધુરંધરસ્તસ્ય જિતાઃ સપત્નાઃ ॥ 88॥
અનર્થકં વિપ્ર વાસં ગૃહેભ્યઃ
પાપૈઃ સંધિં પરદારાભિમર્શમ્ ।
દંભં સ્તૈન્યં પૈશુનં મદ્ય પાનં
ન સેવતે યઃ સ સુખી સદૈવ ॥ 89॥
ન સંરંભેણારભતેઽર્થવર્ગમ્
આકારિતઃ શંસતિ તથ્યમેવ ।
ન માત્રાર્થે રોચયતે વિવાદં
નાપૂજિતઃ કુપ્યતિ ચાપ્યમૂઢઃ ॥ 90॥
ન યોઽભ્યસૂયત્યનુકંપતે ચ
ન દુર્બલઃ પ્રાતિભાવ્યં કરોતિ ।
નાત્યાહ કિં ચિત્ક્ષમતે વિવાદં
સર્વત્ર તાદૃગ્લભતે પ્રશંસામ્ ॥ 91॥
યો નોદ્ધતં કુરુતે જાતુ વેષં
ન પૌરુષેણાપિ વિકત્થતેઽન્યાન્ ।
ન મૂર્ચ્છિતઃ કટુકાન્યાહ કિં ચિત્
પ્રિયં સદા તં કુરુતે જનોઽપિ ॥ 92॥
ન વૈરમુદ્દીપયતિ પ્રશાંતં
ન દર્મમારોહતિ નાસ્તમેતિ ।
ન દુર્ગતોઽસ્મીતિ કરોતિ મન્યું
તમાર્ય શીલં પરમાહુરગ્ર્યમ્ ॥ 93॥
ન સ્વે સુખે વૈ કુરુતે પ્રહર્ષં
નાન્યસ્ય દુઃખે ભવતિ પ્રતીતઃ ।
દત્ત્વા ન પશ્ચાત્કુરુતેઽનુતાપં
ન કત્થતે સત્પુરુષાર્ય શીલઃ ॥ 94॥
દેશાચારાન્સમયાંજાતિધર્માન્
બુભૂષતે યસ્તુ પરાવરજ્ઞઃ ।
સ તત્ર તત્રાધિગતઃ સદૈવ
મહાજનસ્યાધિપત્યં કરોતિ ॥ 95॥
દંભં મોહં મત્સરં પાપકૃત્યં
રાજદ્વિષ્ટં પૈશુનં પૂગવૈરમ્ ।
મત્તોન્મત્તૈર્દુર્જનૈશ્ચાપિ વાદં
યઃ પ્રજ્ઞાવાન્વર્જયેત્સ પ્રધાનઃ ॥ 96॥
દમં શૌચં દૈવતં મંગલાનિ
પ્રાયશ્ચિત્તં વિવિધાँલ્લોકવાદાન્ ।
એતાનિ યઃ કુરુતે નૈત્યકાનિ
તસ્યોત્થાનં દેવતા રાધયંતિ ॥ 97॥
સમૈર્વિવાહં કુરુતે ન હીનૈઃ
સમૈઃ સખ્યં વ્યવહારં કથાશ્ચ ।
ગુણૈર્વિશિષ્ટાંશ્ચ પુરો દધાતિ
વિપશ્ચિતસ્તસ્ય નયાઃ સુનીતાઃ ॥ 98॥
મિતં ભુંક્તે સંવિભજ્યાશ્રિતેભ્યો
મિતં સ્વપિત્યમિતં કર્મકૃત્વા ।
દદાત્યમિત્રેષ્વપિ યાચિતઃ સં-
સ્તમાત્મવંતં પ્રજહાત્યનર્થાઃ ॥ 99॥
ચિકીર્ષિતં વિપ્રકૃતં ચ યસ્ય
નાન્યે જનાઃ કર્મ જાનંતિ કિં ચિત્ ।
મંત્રે ગુપ્તે સમ્યગનુષ્ઠિતે ચ
સ્વલ્પો નાસ્ય વ્યથતે કશ્ચિદર્થઃ ॥ 100॥
યઃ સર્વભૂતપ્રશમે નિવિષ્ટઃ
સત્યો મૃદુર્દાનકૃચ્છુદ્ધ ભાવઃ ।
અતીવ સંજ્ઞાયતે જ્ઞાતિમધ્યે
મહામણિર્જાત્ય ઇવ પ્રસન્નઃ ॥ 101॥
ય આત્મનાપત્રપતે ભૃશં નરઃ
સ સર્વલોકસ્ય ગુરુર્ભવત્યુત ।
અનંત તેજાઃ સુમનાઃ સમાહિતઃ
સ્વતેજસા સૂર્ય ઇવાવભાસતે ॥ 102॥
વને જાતાઃ શાપદગ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ
પાંડોઃ પુત્રાઃ પંચ પંચેંદ્ર કલ્પાઃ ।
ત્વયૈવ બાલા વર્ધિતાઃ શિક્ષિતાશ્ચ
તવાદેશં પાલયંત્યાંબિકેય ॥ 103॥
પ્રદાયૈષામુચિતં તાત રાજ્યં
સુખી પુત્રૈઃ સહિતો મોદમાનઃ ।
ન દેવાનાં નાપિ ચ માનુષાણાં
ભવિષ્યસિ ત્વં તર્કણીયો નરેંદ્ર ॥ 104॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરનીતિવાક્યે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 33 ॥
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
What is વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33?
વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33 is a devotional text available on Bhakti Granth in the selected language or script.
Which language or script is this version in?
This edition is published in Gujarati. Use the language selector to view another available edition.
Can I read વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33 online?
Yes. The imported text is available directly on this page for online reading and recitation.
Can I download વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33 as a PDF?
If a verified PDF resource was found on the source page, a PDF download button is automatically connected to this page.
How can I share this page?
Use Copy Link, WhatsApp or Facebook in the sticky sharing bar provided by the Bhakti Granth theme.
Are there related devotional texts on Bhakti Granth?
Yes. The Bhakti Granth theme automatically connects texts through language and topic relationships to strengthen navigation and topical coverage.