પ્રશ્નોપનિષદ્ – ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ

ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ

અથ હૈનં સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યઃ પપ્રચ્છ।
ભગવન્નેતસ્મિન્ પુરુષે કાનિ સ્વપંતિ કાન્યસ્મિંજાગ્રતિ કતર એષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ કસ્યૈતત્સુખં ભવતિ કસ્મિન્નુ સર્વે સંપ્રતિષ્ઠિતા ભવંતીતિ ॥1॥

તસ્મૈ સ હોવાચ। યથા ગાર્ગ્ય મરીચયોઽર્કસ્યાસ્તં ગચ્છતઃ સર્વા એતસ્મિંસ્તેજોમંડલ એકીભવંતિ।
તાઃ પુનઃ પુનરુદયતઃ પ્રચરંત્યેવં હ વૈ તત્ સર્વં પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ।
તેન તર્​હ્યેષ પુરુષો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ ન જિઘ્રતિ ન રસયતે ન સ્પૃશતે નાભિવદતે નાદત્તે નાનંદયતે ન વિસૃજતે નેયાયતે સ્વપિતીત્યાચક્ષતે ॥2॥

પ્રાણાગ્નય એવૈતસ્મિન્ પુરે જાગ્રતિ।
ગાર્​હપત્યો હ વા એષોઽપાનો વ્યાનોઽન્વાહાર્યપચનો યદ્ ગાર્​હપત્યાત્ પ્રણીયતે પ્રણયનાદાહવનીયઃ પ્રાણઃ ॥3॥

યદુચ્છ્વાસનિઃશ્વાસાવેતાવાહુતી સમં નયતીતિ સ સમાનઃ।
મનો હ વાવ યજમાનઃ ઇષ્ટફલમેવોદાનઃ સ એનં-યઁજમાનમહરહર્બ્રહ્મ ગમયતિ ॥4॥

અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ।
યદ્ દૃષ્ટં દૃષ્ટમનુપશ્યતિ શ્રુતં શ્રુતમેવાર્થમનુશૃણોતિ દેશદિગંતરૈશ્ચ પ્રત્યનુભૂતં પુનઃ પુનઃ પ્રત્યનુભવતિ દૃષ્ટં ચાદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચાશ્રુતં ચાનુભૂતં ચાનનુભૂતં ચ સચ્ચાસચ્ચ સર્વં પશ્યતિ સર્વઃ પશ્યતિ ॥5॥

સ યદા તેજસાભિભૂતો ભવત્યત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ ન પશ્યત્યથ યદૈતસ્મિઞ્શરીરે એતત્સુખં ભવતિ ॥6॥

સ યથા સોમ્ય વયાંસિ વાસોવૃક્ષં સંપ્રતિષ્ઠંતે એવં હ વૈ તત્ સર્વં પર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે ॥7॥

પૃથિવી ચ પૃથિવીમાત્રા ચાપશ્ચાપોમાત્રા ચ તેજશ્ચ તેજોમાત્રા ચ વાયુશ્ચ વાયુમાત્રા ચાકાશશ્ચાકાશમાત્રા ચ ચક્ષુશ્ચ દ્રષ્ટવ્યં ચ શ્રોત્રં ચ શ્રોતવ્યં ચ ઘ્રાણં ચ ઘ્રાતવ્યં ચ રસશ્ચ રસયિતવ્યં ચ ત્વક્ચ સ્પર્​શયિતવ્યં ચ વાક્ચ વક્તવ્યં ચ હસ્તૌ ચાદાતવ્યં ચોપસ્થશ્ચાનંદયિતવ્યં ચ પાયુશ્ચ વિસર્જયિતવ્યં ચ પાદૌ ચ ગંતવ્યં ચ મનશ્ચ મંતવ્યં ચ બુદ્ધિશ્ચ બોદ્ધવ્યં ચાહંકારશ્ચાહંકર્તવ્યં ચ ચિત્તં ચ ચેતયિતવ્યં ચ તેજશ્ચ વિદ્યોતયિતવ્યં ચ પ્રાણશ્ચ વિધારયિતવ્યં ચ ॥8॥

એષ હિ દ્રષ્ટા સ્પ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા રસયિતા મંતા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ।
સ પરેઽક્ષર આત્મનિ સંપ્રતિષ્ઠતે ॥9॥

પરમેવાક્ષરં પ્રતિપદ્યતે સ યો હ વૈ તદચ્છાયમશરીરમલોહિતં શુભ્રમક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વો ભવતિ તદેષ શ્લોકઃ ॥10॥

વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચ સર્વૈઃ પ્રાણા ભૂતાનિ સંપ્રતિષ્ઠંતિ યત્ર।
તદક્ષરં-વેઁદયતે યસ્તુ સોમ્ય સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવાવિવેશેતિ ॥11॥