નારાયણીયં દશક 5 – વિરાટ્પુરુષોત્પત્તિઃ

વ્યક્તાવ્યક્તમિદં ન કિંચિદભવત્પ્રાક્પ્રાકૃતપ્રક્ષયે
માયાયાં ગુણસામ્યરુદ્ધવિકૃતૌ ત્વય્યાગતાયાં લયમ્ ।
નો મૃત્યુશ્ચ તદાઽમૃતં ચ સમભૂન્નાહ્નો ન રાત્રેઃ સ્થિતિ-
સ્તત્રૈકસ્ત્વમશિષ્યથાઃ કિલ પરાનંદપ્રકાશાત્મના ॥1॥

કાલઃ કર્મ ગુણાશ્ચ જીવનિવહા વિશ્વં ચ કાર્યં વિભો
ચિલ્લીલારતિમેયુષિ ત્વયિ તદા નિર્લીનતામાયયુઃ ।
તેષાં નૈવ વદંત્યસત્ત્વમયિ ભોઃ શક્ત્યાત્મના તિષ્ઠતાં
નો ચેત્ કિં ગગનપ્રસૂનસદૃશાં ભૂયો ભવેત્સંભવઃ ॥2॥

એવં ચ દ્વિપરાર્ધકાલવિગતાવીક્ષાં સિસૃક્ષાત્મિકાં
બિભ્રાણે ત્વયિ ચુક્ષુભે ત્રિભુવનીભાવાય માયા સ્વયમ્ ।
માયાતઃ ખલુ કાલશક્તિરખિલાદૃષ્ટં સ્વભાવોઽપિ ચ
પ્રાદુર્ભૂય ગુણાન્વિકાસ્ય વિદધુસ્તસ્યાસ્સહાયક્રિયામ્ ॥3॥

માયાસન્નિહિતોઽપ્રવિષ્ટવપુષા સાક્ષીતિ ગીતો ભવાન્
ભેદૈસ્તાં પ્રતિબિંબતો વિવિશિવાન્ જીવોઽપિ નૈવાપરઃ ।
કાલાદિપ્રતિબોધિતાઽથ ભવતા સંચોદિતા ચ સ્વયં
માયા સા ખલુ બુદ્ધિતત્ત્વમસૃજદ્યોઽસૌ મહાનુચ્યતે ॥4॥

તત્રાસૌ ત્રિગુણાત્મકોઽપિ ચ મહાન્ સત્ત્વપ્રધાનઃ સ્વયં
જીવેઽસ્મિન્ ખલુ નિર્વિકલ્પમહમિત્યુદ્બોધનિષ્પાદ્કઃ ।
ચક્રેઽસ્મિન્ સવિકલ્પબોધકમહંતત્ત્વં મહાન્ ખલ્વસૌ
સંપુષ્ટં ત્રિગુણૈસ્તમોઽતિબહુલં વિષ્ણો ભવત્પ્રેરણાત્ ॥5॥

સોઽહં ચ ત્રિગુણક્રમાત્ ત્રિવિધતામાસાદ્ય વૈકારિકો
ભૂયસ્તૈજસતામસાવિતિ ભવન્નાદ્યેન સત્ત્વાત્મના
દેવાનિંદ્રિયમાનિનોઽકૃત દિશાવાતાર્કપાશ્યશ્વિનો
વહ્નીંદ્રાચ્યુતમિત્રકાન્ વિધુવિધિશ્રીરુદ્રશારીરકાન્ ॥6॥

ભૂમન્ માનસબુદ્ધ્યહંકૃતિમિલચ્ચિત્તાખ્યવૃત્ત્યન્વિતં
તચ્ચાંતઃકરણં વિભો તવ બલાત્ સત્ત્વાંશ એવાસૃજત્ ।
જાતસ્તૈજસતો દશેંદ્રિયગણસ્તત્તામસાંશાત્પુન-
સ્તન્માત્રં નભસો મરુત્પુરપતે શબ્દોઽજનિ ત્વદ્બલાત્ ॥7॥

શબ્દાદ્વ્યોમ તતઃ સસર્જિથ વિભો સ્પર્શં તતો મારુતં
તસ્માદ્રૂપમતો મહોઽથ ચ રસં તોયં ચ ગંધં મહીમ્ ।
એવં માધવ પૂર્વપૂર્વકલનાદાદ્યાદ્યધર્માન્વિતં
ભૂતગ્રામમિમં ત્વમેવ ભગવન્ પ્રાકાશયસ્તામસાત્ ॥8॥

એતે ભૂતગણાસ્તથેંદ્રિયગણા દેવાશ્ચ જાતાઃ પૃથઙ્-
નો શેકુર્ભુવનાંડનિર્મિતિવિધૌ દેવૈરમીભિસ્તદા ।
ત્વં નાનાવિધસૂક્તિભિર્નુતગુણસ્તત્ત્વાન્યમૂન્યાવિશં-
શ્ચેષ્ટાશક્તિમુદીર્ય તાનિ ઘટયન્ હૈરણ્યમંડં વ્યધાઃ ॥9॥

અંડં તત્ખલુ પૂર્વસૃષ્ટસલિલેઽતિષ્ઠત્ સહસ્રં સમાઃ
નિર્ભિંદન્નકૃથાશ્ચતુર્દશજગદ્રૂપં વિરાડાહ્વયમ્ ।
સાહસ્રૈઃ કરપાદમૂર્ધનિવહૈર્નિશ્શેષજીવાત્મકો
નિર્ભાતોઽસિ મરુત્પુરાધિપ સ માં ત્રાયસ્વ સર્વામયાત્ ॥10॥