3.4 – પુરુષમેધઃ – કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ – બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણમાલભતે

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ – પુરુષમેધઃ

ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હ॒રિઃ॒ ઓમ્ ॥

3.4.1 તો 3.4.19 -પુરુષમેધઃ

બ્રહ્મ॑ણે બ્રાહ્મ॒ણમાલ॑ભતે । ક્ષ॒ત્રાય॑ રાજ॒ન્ય᳚મ્ । મ॒રુદ્ભ્યો॒ વૈશ્ય᳚મ્ । તપ॑સે શૂ॒દ્રમ્ । તમ॑સે॒ તસ્ક॑રમ્ । નાર॑કાય વીર॒હણ᳚મ્ । પા॒પ્મને᳚ ક્લી॒બમ્ । આ॒ક્ર॒યાયા॑યો॒ગૂમ્ । કામા॑ય પુગ્ગ્​શ્ચ॒લૂમ્ ।
અતિ॑ક્રુષ્ટાય માગ॒ધમ્ ॥ 1 ॥ (અ. 1)

ગી॒તાય॑ સૂ॒તમ્ । નૃ॒ત્તાય॑ શૈલૂ॒ષમ્ । ધર્મા॑ય સભાચ॒રમ્ । ન॒ર્માય॑ રે॒ભમ્ । નરિ॑ષ્ઠાયૈ ભીમ॒લમ્ । હસા॑ય॒ કારિ᳚મ્ । આ॒ન॒ન્દાય॑ સ્ત્રીષ॒ખમ્ ।
પ્ર॒મુદે॑ કુમારીપુ॒ત્રમ્ । મે॒ધાયૈ॑ રથકા॒રમ્ ।
ધૈર્યા॑ય॒ તક્ષા॑ણમ્ ॥ 2 ॥ (અ. 2)

શ્રમા॑ય કૌલા॒લમ્ । મા॒યાયૈ॑ કાર્મા॒રમ્ । રૂ॒પાય॑ મણિકા॒રમ્ । શુભે॑ વ॒પમ્ । શ॒ર॒વ્યા॑યા ઇષુકા॒રમ્ । હે॒ત્યૈ ધ॑ન્વકા॒રમ્ । કર્મ॑ણે જ્યાકા॒રમ્ । દિ॒ષ્ટાય॑ રજ્જુસ॒ર્ગમ્ । મૃ॒ત્યવે॑ મૃગ॒યુમ્ ।
અન્ત॑કાય શ્વ॒નિત᳚મ્ ॥ 3 ॥ (અ. 3)

સ॒ન્ધયે॑ જા॒રમ્ । ગે॒હાયો॑પપ॒તિમ્ । નિર્-ઋ॑ત્યૈ પરિવિ॒ત્તમ્ । આર્ત્યૈ॑ પરિવિવિદા॒નમ્ । અરા᳚દ્ધ્યૈ દિધિષૂ॒પતિ᳚મ્ । પ॒વિત્રા॑ય ભિ॒ષજ᳚મ્ ।
પ્ર॒જ્ઞાના॑ય નક્ષત્રદ॒ર॒.શમ્ । નિષ્કૃ॑ત્યૈ પેશસ્કા॒રીમ્ । બલા॑યો પ॒દામ્ ।
વર્ણા॑યાનૂ॒રુધ᳚મ્ ॥ 4 ॥ (અ. 4)

ન॒દીભ્યઃ॑ પૌઞ્જિ॒ષ્ટમ્ । ઋ॒ક્ષીકા᳚ભ્યો॒ નૈષા॑દમ્ ।
પુ॒રુ॒ષ॒વ્યા॒ઘ્રાય॑ દુ॒ર્મદ᳚મ્ । પ્ર॒યુદ્ભ્ય॒ ઉન્મ॑ત્તમ્ । ગ॒ન્ધ॒ર્વા॒ફ્સ॒રાભ્યો॒ વ્રાત્ય᳚મ્ ।
સ॒ર્પ॒દે॒વ॒જ॒નેભ્યો ઽપ્ર॑તિપદમ્ । અવે᳚ભ્યઃ કિત॒વમ્ ।
ઇ॒ર્યતા॑યા॒ અકિ॑તવમ્ । પિ॒શા॒ચેભ્યો॑ બિદલકા॒રમ્ ।
યા॒તુ॒ધાને᳚ભ્યઃ કણ્ટકકા॒રમ્ ॥ 5 ॥ (અ. 5)

ઉ॒થ્સા॒દેભ્યઃ॑ કુ॒બ્જમ્ । પ્ર॒મુદે॑ વામ॒નમ્ । દ્વા॒ર્ભ્ય-સ્સ્રા॒મમ્ । સ્વપ્ના॑યા॒ન્ધમ્ । અધ॑ર્માય બધિ॒રમ્ । સ॒જ્ઞાન્ના॑ય સ્મરકા॒રીમ્ ।
પ્ર॒કા॒મોદ્યા॑યોપ॒સદ᳚મ્ । આ॒શિ॒ક્ષાયૈ᳚ પ્ર॒શ્નિન᳚મ્ ।
ઉ॒પ॒શિ॒ક્ષાયા॑ અભિપ્ર॒શ્નિન᳚મ્ ।
મ॒ર્યાદા॑યૈ પ્રશ્નવિવા॒કમ્ ॥ 6 ॥ (અ. 6)

ઋત્યૈ᳚ સ્તે॒નહૃ॑દયમ્ । વૈર॑હત્યાય॒ પિશુ॑નમ્ । વિવિ॑ત્ત્યૈ ક્ષ॒ત્તાર᳚મ્ । ઔપ॑દ્રષ્ટાય સઙ્ગ્રહી॒તાર᳚મ્ । બલા॑યાનુચ॒રમ્ । ભૂ॒મ્ને પ॑રિષ્ક॒ન્દમ્ ।
પ્રિ॒યાય॑ પ્રિયવા॒દિન᳚મ્ । અરિ॑ષ્ટ્યા અશ્વસા॒દમ્ ।
મેધા॑ય વાસઃ પલ્પૂ॒લીમ્ । પ્ર॒કા॒માય॑ રજયિ॒ત્રીમ્ ॥ 7 ॥ (અ. 7)

ભાયૈ॑ દાર્વાહા॒રમ્ । પ્ર॒ભાયા॑ આગ્ને॒ન્ધમ્ । નાક॑સ્ય પૃ॒ષ્ઠાયા॑ભિષે॒ક્તાર᳚મ્ । બ્ર॒દ્ધ્નસ્ય॑ વિ॒ષ્ટપા॑ય પાત્રનિર્ણે॒ગમ્ । દે॒વ॒લો॒કાય॑ પેશિ॒તાર᳚મ્ ।
મ॒નુ॒ષ્ય॒લો॒કાય॑ પ્રકરિ॒તાર᳚મ્ ।
સર્વે᳚ભ્યો લો॒કેભ્ય॑ ઉપસે॒ક્તાર᳚મ્ ।
અવ॑ર્ત્યૈ વ॒ધાયો॑પમન્થિ॒તાર᳚મ્ ।
સુ॒વ॒ર્ગાય॑ લો॒કાય॑ ભાગ॒દુઘ᳚મ્ ।
વર્​ષિ॑ષ્ઠાય॒ નાકા॑ય પરિવે॒ષ્ટાર᳚મ્ ॥ 8 ॥ (અ. 8)

અર્મે᳚ભ્યો હસ્તિ॒પમ્ । જ॒વાયા᳚શ્વ॒પમ્ । પુષ્ટ્યૈ॑ ગોપા॒લમ્ । તેજ॑સે-ઽજપા॒લમ્ । વી॒ર્યા॑યાવિપા॒લમ્ । ઇરા॑યૈ કી॒નાશ᳚મ્ । કી॒લાલા॑ય સુરાકા॒રમ્ । ભ॒દ્રાય॑ ગૃહ॒પમ્ । શ્રેય॑સે વિત્ત॒ધમ્ । અદ્ધ્ય॑ક્ષાયાનુક્ષ॒ત્તાર᳚મ્ ॥ 9 ॥ (અ. 9)

મ॒ન્યવે॑-ઽયસ્તા॒પમ્ । ક્રોધા॑ય નિસ॒રમ્ । શોકા॑યાભિસ॒રમ્ । ઉ॒ત્કૂ॒લ॒વિ॒કૂ॒લાભ્યા᳚-ન્ત્રિ॒સ્થિન᳚મ્ । યોગા॑ય યો॒ક્તાર᳚મ્ । ક્ષેમા॑ય વિમો॒ક્તાર᳚મ્ ।
વપુ॑ષે માનસ્કૃ॒તમ્ । શીલા॑યાઞ્જનીકા॒રમ્ ।
નિર્-ઋ॑ત્યૈ કોશકા॒રીમ્ । ય॒માયા॒સૂમ્ ॥ 10 ॥ (અ. 10)

ય॒મ્યૈ॑ યમ॒સૂમ્ । અથ॑ર્વ॒ભ્યો-ઽવ॑તોકામ્ । સં॒​વઁ॒થ્સ॒રાય॑ પર્યા॒રિણી᳚મ્ ।
પ॒રિ॒વ॒થ્સ॒રાયાવિ॑જાતામ્ । ઇ॒દા॒વ॒થ્સ॒રાયા॑પ॒સ્કદ્વ॑રીમ્ ।
ઇ॒દ્વ॒થ્સ॒રાયા॒તીત્વ॑રીમ્ । વ॒થ્સ॒રાય॒ વિજ॑ર્જરામ્ ।
સ॒ર્વ॒થ્સં॒રાય॒ પલિ॑ક્નીમ્ । વના॑ય વન॒પમ્ ।
અ॒ન્યતો॑રણ્યાય દાવ॒પમ્ ॥ 11 ॥ (અ. 11)

સરો᳚ભ્યો ધૈવ॒રમ્ । વેશ॑ન્તાભ્યો॒ દાશ᳚મ્ । ઉ॒પ॒સ્થાવ॑રીભ્યો॒ બૈન્દ᳚મ્ ।
ન॒ડ્વ॒લાભ્ય॑-શ્શૌષ્ક॒લમ્ । પા॒ર્યા॑ય કૈવ॒ર્તમ્ । અ॒વા॒ર્યા॑ય માર્ગા॒રમ્ । તી॒ર્થેભ્ય॑ આ॒ન્દમ્ । વિષ॑મેભ્યો મૈના॒લમ્ । સ્વને᳚ભ્યઃ॒ પર્ણ॑કમ્ ।
ગુહા᳚ભ્યઃ॒ કિરા॑તમ્ । સાનુ॑ભ્યો॒ જમ્ભ॑કમ્ ।
પર્વ॑તેભ્યઃ॒ કિ-મ્પૂ॑રુષમ્ ॥ 12 ॥ (અ. 12)

પ્ર॒તિ॒શ્રુત્કા॑યા ઋતુ॒લમ્ । ઘોષા॑ય ભ॒ષમ્ ।
અન્તા॑ય બહુવા॒દિન᳚મ્ । અ॒ન॒ન્તાય॒ મૂક᳚મ્ ।
મહ॑સે વીણાવા॒દમ્ । ક્રોશા॑ય તૂણવ॒દ્ધ્મમ્ ।
આ॒ક્ર॒ન્દાય॑ દુન્દુભ્યાઘા॒તમ્ । અ॒વ॒ર॒સ્પ॒રાય॑ શઙ્ખ॒દ્ધ્મમ્ । ઋ॒ભુભ્યો॑-ઽજિનસન્ધા॒યમ્ । સા॒દ્ધ્યેભ્ય॑શ્ચર્મ॒મ્ણમ્ ॥ 13 ॥ (અ. 13)

બી॒ભ॒થ્સાયૈ॑ પૌલ્ક॒સમ્ । ભૂત્યૈ॑ જાગર॒ણમ્ । અભૂ᳚ત્યૈ સ્વપ॒નમ્ । તુ॒લાયૈ॑ વાણિ॒જમ્ । વર્ણા॑ય હિરણ્યકા॒રમ્ ।
વિશ્વે᳚ભ્યો દે॒વેભ્ય॑-સ્સિદ્ધ્મ॒લમ્ । પ॒શ્ચા॒-દ્દો॒ષાય॑ ગ્લા॒વમ્ । ઋત્યૈ॑ જનવા॒દિન᳚મ્ । વ્યૃ॑દ્ધ્યા અપગ॒લ્ભમ્ ।
સ॒ગ્​મ્॒શ॒રાય॑ પ્ર॒ચ્છિદ᳚મ્ ॥ 14 ॥ (અ. 14)

હસા॑ય પુગ્ગ્​શ્ચ॒લૂમાલ॑ભતે । વી॒ણા॒વા॒દ-ઙ્ગણ॑ક-ઙ્ગી॒તાય॑ । યાદ॑સે શાબુ॒લ્યામ્ । ન॒ર્માય॑ ભદ્રવ॒તીમ્ ।
તૂ॒ણ॒વ॒દ્ધ્મ-ઙ્ગ્રા॑મ॒ણ્ય॑-મ્પાણિસઙ્ઘા॒ત-ન્નૃ॒ત્તાય॑ । મોદા॑યાનુ॒ક્રોશ॑કમ્ ।
આ॒ન॒ન્દાય॑ તલ॒વમ્ ॥ 15 ॥ (અ. 15)

અ॒ક્ષ॒રા॒જાય॑ કિત॒વમ્ । કૃ॒તાય॑ સભા॒વિન᳚મ્ । ત્રેતા॑યા આદિનવદ॒ર્॒શમ્ । દ્વા॒પ॒રાય॑ બહિ॒-સ્સદ᳚મ્ । કલ॑યે સભાસ્થા॒ણુમ્ । દુ॒ષ્કૃ॒તાય॑ ચ॒રકા॑ચાર્યમ્ ।
અદ્ધ્વ॑ને બ્રહ્મચા॒રિણ᳚મ્ । પિ॒શા॒ચેભ્ય॑-સ્સૈલ॒ગમ્ । પિ॒પા॒સાયૈ॑ ગોવ્ય॒ચ્છમ્ । નિર્-ઋ॑ત્યૈ ગોઘા॒તમ્ । ક્ષુ॒ધે ગો॑વિક॒ર્તમ્ । ક્ષુ॒ત્તૃ॒ષ્ણાભ્યા॒-ન્તમ્ ।
યો ગાં-વિઁ॒કૃન્ત॑ન્ત-મ્મા॒ગ્​મ્॒સ-મ્ભિક્ષ॑માણ ઉપ॒તિષ્ઠ॑તે ॥ 16 ॥ (અ. 16)

ભૂમ્યૈ॑ પીઠસ॒ર્પિણ॒માલ॑ભતે । અ॒ગ્નયે-ઽગ્​મ્॑સ॒લમ્ ।
વા॒યવે॑ ચાણ્ડા॒લમ્ । અ॒ન્તરિ॑ક્ષાય વગ્​મ્શન॒ર્તિન᳚મ્ । દિ॒વે ખ॑લ॒તિમ્ । સૂર્યા॑ય હર્ય॒ક્ષમ્ ।
ચ॒ન્દ્રમ॑સે મિર્મિ॒રમ્ । નક્ષ॑ત્રેભ્યઃ કિ॒લાસ᳚મ્ ।
અહ્ને॑ શુ॒ક્લ-મ્પિ॑ઙ્ગ॒લમ્ । રાત્રિ॑યૈ કૃ॒ષ્ણ-મ્પિ॑ઙ્ગા॒ક્ષમ્ ॥ 17 ॥ (અ. 17)

વા॒ચે પુરુ॑ષ॒માલ॑ભતે । પ્રા॒ણમ॑પા॒નં-વ્યાઁ॒નમુ॑દા॒નગ્​મ્ સ॑મા॒ન-ન્તાન્. વા॒યવે᳚ ।
સૂર્યા॑ય॒ ચક્ષુ॒રાલ॑ભતે । મન॑શ્ચ॒ન્દ્રમ॑સે । દિ॒ભ્ય-શ્શ્રોત્ર᳚મ્ । પ્ર॒જાપ॑તયે॒ પુરુ॑ષમ્ ॥ 18 ॥ (અ. 18)

અથૈ॒તાનરૂ॑પેભ્ય॒ આલ॑ભતે । અતિ॑હ્રસ્વ॒-મતિ॑દીર્ઘમ્ ।
અતિ॑કૃશ॒મત્યગ્​મ્॑સલમ્ । અતિ॑શુક્લ॒-મતિ॑કૃષ્ણમ્ ।
અતિ॑શ્લક્ષ્ણ॒-મતિ॑લોમશમ્ । અતિ॑કિરિટ॒-મતિ॑દન્તુરમ્ ।
અતિ॑મિર્મિર॒-મતિ॑મેમિષમ્ । આ॒શાયૈ॑ જા॒મિમ્ ।
પ્ર॒તી॒ક્ષાયૈ॑ કુમા॒રીમ્ ॥ 19 ॥ (અ. 19)

(બ્રહ્મ॑ણે – ગી॒તાય॒ – શ્રમા॑ય – સ॒ન્ધયે॑ – ન॒દીભ્ય॑ – ઉથ્સા॒દેભ્ય॒ -ઋત્યૈ॒ – ભાયા॒ – અર્મે᳚ભ્યો – મ॒ન્યવે॑ – ય॒મ્યૈ॑ દશ॑ દશ॒ – સરો᳚ભ્યો॒ દ્વાદ॑શ – પ્રતિ॒શ્રુત્કા॑યૈ – બીભ॒થ્સાયૈ॒ દશ॑ દશ॒ – હસા॑ય સ॒પ્તા-
ક્ષ॑રા॒જાય॒ ત્રયો॑દશ॒ – ભૂમ્યૈ॒ દશ॑ – વા॒ચે ષડથ॒ – નવૈકા॒ન્ન વિગ્​મ્॑શતિઃ )

(બ્રહ્મ॑ણે – ય॒મ્યૈ॑ નવ॑દશ)

(બ્રહ્મ॑ણે – કુમા॒રીમ્)

॥ હરિઃ॑ ઓમ્ ॥

॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે ચતુર્થ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥