ચાણક્ય નીતિ – પંચદશોઽધ્યાયઃ

યસ્ય ચિત્તં દ્રવીભૂતં કૃપયા સર્વજંતુષુ ।
તસ્ય જ્ઞાનેન મોક્ષેણ કિં જટાભસ્મલેપનૈઃ ॥ 01 ॥

એકમપ્યક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યં પ્રબોધયેત્ ।
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા સોઽનૃણી ભવેત્ ॥ 02 ॥

ખલાનાં કંટકાનાં ચ દ્વિવિધૈવ પ્રતિક્રિયા ।
ઉપાનન્મુખભંગો વા દૂરતો વા વિસર્જનમ્ ॥ 02 ॥

કુચૈલિનં દંતમલોપધારિણં
બહ્વાશિનં નિષ્ઠુરભાષિણં ચ ।
સૂર્યોદયે ચાસ્તમિતે શયાનં
વિમુંચતિ શ્રીર્યદિ ચક્રપાણિઃ ॥ 04 ॥

ત્યજંતિ મિત્રાણિ ધનૈર્વિહીનં
પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સુહૃજ્જનાશ્ચ ।
તમર્થવંતં પુનરાશ્રયંતિ
અર્થો હિ લોકે મનુષ્યસ્ય બંધુઃ ॥ 05 ॥

અન્યાયોપાર્જિતં દ્રવ્યં દશ વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ ।
પ્રાપ્તે ચૈકાદશે વર્ષે સમૂલં તદ્વિનશ્યતિ ॥ 06 ॥

અયુક્તં સ્વામિનો યુક્તં યુક્તં નીચસ્ય દૂષણમ્ ।
અમૃતં રાહવે મૃત્યુર્વિષં શંકરભૂષણમ્ ॥ 07 ॥

તદ્ભોજનં યદ્દ્વિજભુક્તશેષં
તત્સૌહૃદં યત્ક્રિયતે પરસ્મિન્ ।
સા પ્રાજ્ઞતા યા ન કરોતિ પાપં
દંભં વિના યઃ ક્રિયતે સ ધર્મઃ ॥ 08 ॥

મણિર્લુંઠતિ પાદાગ્રે કાચઃ શિરસિ ધાર્યતે ।
ક્રયવિક્રયવેલાયાં કાચઃ કાચો મણિર્મણિઃ ॥ 09 ॥

અનંતશાસ્ત્રં બહુલાશ્ચ વિદ્યાઃ
સ્વલ્પશ્ચ કાલો બહુવિઘ્નતા ચ ।
યત્સારભૂતં તદુપાસનીયાં
હંસો યથા ક્ષીરમિવાંબુમધ્યાત્ ॥ 10 ॥

દૂરાગતં પથિ શ્રાંતં વૃથા ચ ગૃહમાગતમ્ ।
અનર્ચયિત્વા યો ભુંક્તે સ વૈ ચાંડાલ ઉચ્યતે ॥ 11 ॥

પઠંતિ ચતુરો વેદાંધર્મશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
આત્માનં નૈવ જાનંતિ દર્વી પાકરસં યથા ॥ 12 ॥

ધન્યા દ્વિજમયી નૌકા વિપરીતા ભવાર્ણવે ।
તરંત્યધોગતાઃ સર્વે ઉપરિષ્ઠાઃ પતંત્યધઃ ॥ 13 ॥

અયમમૃતનિધાનં નાયકોઽપ્યોષધીનામ્
અમૃતમયશરીરઃ કાંતિયુક્તોઽપિ ચંદ્રઃ ।
ભવતિવિગતરશ્મિર્મંડલં પ્રાપ્ય ભાનોઃ
પરસદનનિવિષ્ટઃ કો લઘુત્વં ન યાતિ ॥ 14 ॥

અલિરયં નલિનીદલમધ્યગઃ
કમલિનીમકરંદમદાલસઃ ।
વિધિવશાત્પરદેશમુપાગતઃ
કુટજપુષ્પરસં બહુ મન્યતે ॥ 15 ॥

પીતઃ ક્રુદ્ધેન તાતશ્ચરણતલહતો વલ્લભો યેન રોષા
દાબાલ્યાદ્વિપ્રવર્યૈઃ સ્વવદનવિવરે ધાર્યતે વૈરિણી મે ।
ગેહં મે છેદયંતિ પ્રતિદિવસમુમાકાંતપૂજાનિમિત્તં
તસ્માત્ખિન્ના સદાહં દ્વિજકુલનિલયં નાથ યુક્તં ત્યજામિ ॥ 16 ॥

બંધનાનિ ખલુ સંતિ બહૂનિ
પ્રેમરજ્જુકૃતબંધનમન્યત્ ।
દારુભેદનિપુણોઽપિ ષડંઘ્રિ-
ર્નિષ્ક્રિયો ભવતિ પંકજકોશેઃ ॥ 17 ॥

છિન્નોઽપિ ચંદન તરુર્ન જહાતિ ગંધં
વૃદ્ધોઽપિ વારણપતિ-ર્નજહાતિ લીલામ્ ।
હંત્રાર્પિતો મધુરતાં ન જહાતિ ચેક્ષુઃ
ક્ષીણોઽપિ ન ત્યજતિ શિલગુણાન્ કુલીનઃ ॥ 18 ॥